Trẻ vị thành niên trên không gian mạng: Bài cuối - Vi phạm pháp luật, ai chịu trách nhiệm pháp lý?

Không thể chỉ xử lý hành vi của trẻ

Những vụ việc học sinh đăng tải clip mang nội dung đe dọa, kích động bạo lực, kêu gọi tụ tập trái pháp luật trên mạng xã hội thời gian gần đây đã đặt ra nhiều câu hỏi không dễ trả lời. Dư luận lo ngại không chỉ vì nội dung các clip, mà bởi người tạo ra và phát tán chúng là trẻ vị thành niên, những người chưa hoàn thiện về nhận thức, nhưng đang tham gia ngày càng sâu vào không gian mạng với mức độ tự do và ảnh hưởng lớn.

Đáng lưu ý, trong phần lớn các trường hợp, động cơ ban đầu của trẻ không xuất phát từ ý thức phạm pháp. Đó thường là tâm lý bốc đồng của tuổi mới lớn, thích thể hiện bản thân, muốn gây chú ý hoặc đơn giản là "làm cho vui". Tuy nhiên, khi những hành vi ấy được đưa lên không gian mạng, nơi thông tin lan truyền nhanh, rộng và khó kiểm soát, thì hệ quả xã hội lại vượt xa suy nghĩ ban đầu của người thực hiện, kéo theo những hệ lụy mà chính các em không lường hết.

Chính vì vậy, nếu chỉ dừng lại ở việc phê phán hành vi của trẻ hoặc đòi hỏi xử lý trực tiếp các em, thì cách tiếp cận đó không phù hợp với nguyên tắc pháp luật hiện hành. Đặc biệt, trong bối cảnh Luật An ninh mạng (sửa đổi) sẽ có hiệu lực từ ngày 1/7/2026, việc xử lý các hành vi vi phạm của trẻ vị thành niên trên không gian mạng cần được đặt trong một khung pháp lý rõ ràng, tỉnh táo và có chiều sâu hơn, thay vì phản ứng cảm tính theo từng vụ việc.

Điểm mấu chốt trước hết cần khẳng định là: trẻ em không phải là chủ thể chịu trách nhiệm pháp lý độc lập như người trưởng thành. Đây là nguyên tắc xuyên suốt của hệ thống pháp luật Việt Nam, được thể hiện nhất quán trong các quy định về hình sự, dân sự cũng như các luật chuyên ngành điều chỉnh hành vi trên môi trường mạng. Việc hành vi vi phạm diễn ra trên không gian mạng, dù có khả năng gây tác động xã hội lớn, cũng không làm thay đổi bản chất pháp lý của chủ thể thực hiện nếu đó là trẻ vị thành niên.

Trao đổi với phóng viên, Luật sư Nguyễn Thị Thu Hoài (Đoàn Luật sư Hà Nội) cho rằng Luật An ninh mạng sửa đổi tiếp tục khẳng định rõ cách tiếp cận này. "Xét ở góc độ pháp lý, luật không đặt vấn đề xử lý trẻ em theo hướng trừng phạt hay hình sự hóa. Trẻ em được xác định là nhóm người dùng đặc thù, cần được bảo vệ trên không gian mạng. Vì vậy, khi trẻ có hành vi vi phạm, không thể chỉ nhìn vào hành vi bề nổi để xử lý, mà phải đặt trong tổng thể bối cảnh quản lý và giám sát", Luật sư Hoài phân tích.

Theo Luật sư Hoài, Luật An ninh mạng sửa đổi làm rõ các hành vi bị nghiêm cấm trên không gian mạng như lan truyền thông tin gây hoang mang xã hội, kích động bạo lực, xâm phạm trật tự, an toàn xã hội. Những quy định này áp dụng chung cho mọi chủ thể. Tuy nhiên, khi người thực hiện hành vi là trẻ vị thành niên, pháp luật không tách rời hành vi đó khỏi mối quan hệ phụ thuộc pháp lý của trẻ đối với người đại diện hợp pháp, cũng như trách nhiệm quản lý môi trường mạng mà trẻ tham gia.

"Luật không đặt câu hỏi đầu tiên là trẻ phải chịu trách nhiệm đến đâu, mà đặt câu hỏi mang tính nguyên tắc: trẻ đang được ai quản lý, ai có nghĩa vụ giám sát việc sử dụng không gian mạng, và môi trường đó có đang được kiểm soát đúng cách hay không", luật sư Hoài nhấn mạnh.

Cách tiếp cận này cho thấy, với Luật An ninh mạng sửa đổi, trẻ em không bị đẩy vào vị trí 'đối tượng xử lý chính'. Việc xử lý hành vi của trẻ, nếu có, chỉ là một phần trong tổng thể các biện pháp giáo dục, quản lý và phòng ngừa. Nếu chỉ tập trung vào hành vi vi phạm của trẻ mà bỏ qua bối cảnh quản lý, giáo dục và giám sát xung quanh các em, thì không chỉ làm lệch hướng áp dụng pháp luật, mà còn tiềm ẩn nguy cơ gây tổn thương thứ cấp cho chính trẻ em.

Trẻ vi phạm, trách nhiệm pháp lý thuộc về ai?

Khi đã xác định không thể chỉ xử lý hành vi của trẻ, thì câu hỏi tiếp theo, cũng là câu hỏi cốt lõi mà Luật An ninh mạng sửa đổi đặt ra là: trách nhiệm pháp lý sẽ thuộc về ai khi trẻ vi phạm pháp luật trên không gian mạng?

Theo tinh thần của luật, trách nhiệm này trước hết thuộc về cha mẹ hoặc người giám hộ, những người đại diện theo pháp luật của trẻ em. Việc trẻ tham gia không gian mạng không được coi là hoạt động tự phát, mà luôn gắn với nghĩa vụ giám sát, định hướng và chịu trách nhiệm của người lớn, những người có đầy đủ năng lực pháp lý và điều kiện để kiểm soát hành vi.

Luật sư Nguyễn Thị Thu Hoài cho rằng đây là điểm then chốt để khép lại một "vùng trống trách nhiệm" tồn tại trong thời gian dài. "Pháp luật không cho phép tồn tại khoảng trống trách nhiệm khi trẻ sử dụng mạng xã hội. Cha mẹ, người giám hộ không thể viện dẫn lý do không biết hoặc không kiểm soát được để đứng ngoài các hành vi vi phạm của trẻ," bà nói.

Theo Luật sư Hoài, khi trẻ vị thành niên có hành vi vi phạm pháp luật trên không gian mạng, các biện pháp áp dụng đối với trẻ vẫn ưu tiên giáo dục, nhắc nhở và quản lý, phù hợp với độ tuổi và mức độ nhận thức. Tuy nhiên, trách nhiệm pháp lý của người lớn liên quan hoàn toàn có thể được đặt ra, nếu xác định có sự buông lỏng quản lý hoặc không thực hiện đầy đủ nghĩa vụ giám sát theo quy định của pháp luật.

Không dừng lại ở gia đình, nhà trường cũng là một mắt xích quan trọng trong phòng ngừa vi phạm pháp luật của trẻ trên không gian mạng, nhất là khi nhiều mâu thuẫn học đường khởi phát từ mạng xã hội rồi lan sang đời sống thực. Việc giáo dục kỹ năng số, kỹ năng ứng xử và nhận diện ranh giới pháp luật trên mạng vì thế không thể bị xem nhẹ hoặc coi là nội dung phụ trợ.

Ở góc độ rộng hơn, nguyên đại biểu Quốc hội Bùi Thị An cho rằng Luật An ninh mạng sửa đổi thể hiện rõ quan điểm, bảo vệ trẻ em trên không gian mạng không phải là trách nhiệm của riêng gia đình hay nhà trường, mà là trách nhiệm của cả hệ thống xã hội. "Khi trẻ vi phạm trên không gian mạng, điều quan trọng không phải là xử lý cho nặng, mà là xác định rõ trách nhiệm thuộc về đâu. Gia đình có buông lỏng hay không, nhà trường có chủ động phòng ngừa hay không, và các nền tảng mạng xã hội đã làm gì để kiểm soát nội dung", bà An nhận định.

Theo bà An, luật mới đặt ra trách nhiệm rõ ràng hơn đối với các nền tảng cung cấp dịch vụ mạng, buộc các doanh nghiệp này phải tham gia tích cực hơn vào việc kiểm soát nội dung và bảo vệ trẻ em. Không thể yêu cầu gia đình và nhà trường làm tất cả, trong khi môi trường mạng, nơi trẻ trực tiếp tham gia, lại do các nền tảng công nghệ vận hành và hưởng lợi.

Từ quy định trên giấy đến hiệu quả trong đời sống

Luật An ninh mạng sửa đổi sẽ chỉ thực sự phát huy giá trị khi các quy định được tổ chức thực thi nghiêm túc và nhất quán. Thực tế cho thấy, không ít quy định pháp luật về bảo vệ trẻ em trên môi trường mạng từng gặp khó khăn trong triển khai do thiếu sự phối hợp đồng bộ giữa các chủ thể liên quan.

Theo luật sư Nguyễn Thị Thu Hoài, điểm then chốt của luật không nằm ở việc ban hành thêm quy định, mà ở khả năng tổ chức thực hiện. "Luật đã xác lập tương đối rõ trách nhiệm của các chủ thể liên quan, nhưng nếu thiếu hướng dẫn cụ thể, thiếu kiểm tra và xử lý vi phạm, thì rất dễ dừng lại ở tính định hướng", bà Hoài phân tích.

Ở góc độ chính sách, bà Bùi Thị An cho rằng kỳ vọng lớn nhất đối với Luật An ninh mạng sửa đổi là tạo ra sự chuyển biến thực sự trong nhận thức và hành động của người lớn. "Luật không nhằm xử lý thật nặng một vài trường hợp, mà nhằm thay đổi cách xã hội tiếp cận việc bảo vệ trẻ em trên không gian mạng", bà nói.

Theo bà An, việc thực thi luật cần được nhìn nhận như một quá trình lâu dài, với mục tiêu thu hẹp dần khoảng trống trách nhiệm, để các hành vi vi phạm được phát hiện sớm và xử lý đúng chỗ.

Luật An ninh mạng sửa đổi, vì thế, không chỉ là một văn bản quản lý an ninh - trật tự trên không gian mạng, mà còn là lời nhắc nhở mạnh mẽ về trách nhiệm của người lớn. Khi luật được thực thi nghiêm túc và đồng bộ, không gian mạng mới thực sự trở thành môi trường an toàn cho trẻ em, thay vì là nơi các em dễ dàng vượt qua những ranh giới pháp luật mà chính mình chưa kịp nhận thức đầy đủ.