Văn hóa động lực quan trọng phát triển đất nước trong kỷ nguyên mới

Để văn hóa thực sự trở thành động lực phát triển, cần chuyển từ tư duy bảo tồn đơn thuần sang phát huy giá trị, kết nối văn hóa với công nghệ, thị trường và sáng tạo. Đây là yêu cầu đặt ra trong bối cảnh Việt Nam bước vào kỷ nguyên phát triển mới, khi các giá trị văn hóa cần được chuyển hóa thành nguồn lực, năng lực cạnh tranh và sức mạnh mềm quốc gia.

Sáng 10/10, phát biểu tại Hội thảo khoa học cấp quốc gia “Phát huy giá trị văn hóa Việt Nam thành một động lực quan trọng phát triển đất nước trong kỷ nguyên mới”, PGS.TS Bùi Hoài Sơn, Phó Trưởng ban Tuyên giáo Trung ương, nhấn mạnh 3 yêu cầu: xác lập văn hóa là trụ cột của phát triển; chuyển hóa giá trị văn hóa thành nguồn lực và sức mạnh mềm quốc gia; chuyển mạnh từ tư duy quản lý sang tư duy kiến tạo phát triển văn hóa.

Ông Bùi Hoài Sơn nhắc đến việc khởi công Dự án bảo quản, tu bổ, phục hồi Điện Kính Thiên tại Hoàng thành Thăng Long ngày 29/9. Theo ông, ý nghĩa của việc phục hồi di tích không chỉ nằm ở việc khôi phục một công trình từng là trung tâm quyền lực của quốc gia Đại Việt, mà còn ở việc đưa một phần ký ức dân tộc trở lại với đời sống hôm nay.

Một di sản, nếu chỉ được gìn giữ trong hồ sơ hay ký ức, mới hoàn thành một nửa sứ mệnh. Di sản cần được kể lại cho thế hệ trẻ, khơi nguồn sáng tạo, đóng góp cho giáo dục, du lịch và sức mạnh mềm quốc gia. Bảo tồn vì thế phải làm cho quá khứ tiếp tục tạo ra giá trị trong hiện tại và tương lai.

Ông Bùi Hoài Sơn cho rằng cần thay đổi cách nhìn về vai trò của văn hóa trong phát triển đất nước. Nghị quyết số 80-NQ/TW của Bộ Chính trị về phát triển văn hóa Việt Nam đã xác định văn hóa, con người là nền tảng, nguồn lực nội sinh quan trọng, động lực to lớn, trụ cột và hệ điều tiết cho phát triển nhanh, bền vững đất nước.

Điều đó có nghĩa văn hóa phải hiện diện ngay từ đầu trong các quyết sách về kinh tế, đô thị, giáo dục, khoa học - công nghệ, môi trường và đối ngoại. Một dự án không thể chỉ được đánh giá qua tăng trưởng kinh tế nếu làm tổn thương cảnh quan, ký ức cộng đồng hay niềm tin xã hội. Ngược lại, đầu tư cho di sản, nghệ thuật, thiết chế văn hóa và không gian công cộng cần được nhìn nhận là đầu tư cho năng lực phát triển lâu dài.

Theo ông, mục tiêu cuối cùng của phát triển không chỉ là tạo ra nhiều của cải hơn, mà còn giúp con người sống tốt hơn, tử tế hơn, sáng tạo hơn và có niềm tin hơn vào tương lai.

Việt Nam có nguồn tài nguyên văn hóa phong phú, từ lịch sử lâu đời, hệ thống di sản đa dạng đến bản sắc của 54 dân tộc và phẩm chất sáng tạo của con người Việt Nam. Vấn đề đặt ra là làm thế nào để những giá trị ấy đi vào đời sống bằng những cách thức mới.

Theo ông Bùi Hoài Sơn, dân ca có thể trở thành chất liệu cho âm nhạc đương đại; họa tiết truyền thống có thể đi vào thời trang, thiết kế; di sản có thể trở thành hạt nhân của du lịch sáng tạo; câu chuyện lịch sử có thể được phát triển thành phim ảnh, trò chơi, hoạt hình và sản phẩm số.

Khi văn hóa được đưa vào sản phẩm, dịch vụ và trải nghiệm một cách có trách nhiệm, đó không phải là hạ thấp giá trị văn hóa, mà là mở rộng đời sống của văn hóa, giúp các giá trị truyền thống tiếp tục được sáng tạo và lan tỏa.

Dẫn kinh nghiệm Hàn Quốc trong phát triển âm nhạc, điện ảnh, truyền hình, trò chơi và ẩm thực, ông cho rằng Việt Nam cần học cách xây dựng môi trường để tài năng được phát hiện, ý tưởng được đầu tư, quyền sở hữu trí tuệ được bảo vệ và sản phẩm sáng tạo có cơ hội vươn ra thị trường quốc tế.

Muốn vậy, phát triển văn hóa cần được kết nối với khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo, chuyển đổi số và hội nhập quốc tế. Văn hóa chỉ có thể trở thành động lực mạnh mẽ khi có sự đồng hành của thể chế phù hợp, công nghệ hiện đại, thị trường và khả năng kết nối với thế giới.

Một yêu cầu khác được ông nhấn mạnh là chuyển từ tư duy quản lý sang tư duy kiến tạo phát triển văn hóa. Nhà nước không thể sáng tạo thay nghệ sĩ hay kinh doanh thay doanh nghiệp, nhưng có thể tạo môi trường thuận lợi thông qua hoàn thiện thể chế, bảo vệ quyền tác giả, phát triển thị trường văn hóa minh bạch, xây dựng hạ tầng văn hóa số, khuyến khích hợp tác công - tư và nuôi dưỡng tài năng trẻ.

Trong kỷ nguyên số, không gian mạng đã trở thành nơi thị hiếu, lối sống và căn tính văn hóa của mỗi người được hình thành từng ngày. Vì vậy, bên cạnh ngăn chặn nội dung xấu, cần tạo ra nhiều sản phẩm văn hóa Việt Nam có chất lượng, hấp dẫn và sức cạnh tranh, kể câu chuyện Việt Nam bằng ngôn ngữ của thời đại, trên những nền tảng mà người trẻ đang sử dụng.

Ông Bùi Hoài Sơn cũng nhấn mạnh ý nghĩa của việc số hóa di sản. Số hóa không chỉ nhằm lưu trữ, mà còn phải phục vụ giáo dục, sáng tạo, lan tỏa và trở thành nguồn lực phát triển. Những giá trị được lịch sử bồi đắp cần tiếp tục sinh sôi trong đời sống mới, thay vì chỉ được gìn giữ như những dấu tích của quá khứ.

Theo ông, điều quan trọng là chuyển từ câu hỏi “Chúng ta có những giá trị văn hóa gì?” sang “Chúng ta làm gì để những giá trị ấy tạo ra sức mạnh cho đất nước?”.

Sức mạnh đó được tạo nên từ con người Việt Nam có bản lĩnh, cởi mở, giàu khả năng sáng tạo; từ những di sản gắn bó với hiện tại, những tác phẩm chạm tới công chúng, những doanh nghiệp biến sáng tạo thành giá trị và những thành phố biết sử dụng văn hóa để nâng cao chất lượng sống.

“Văn hóa là điều chúng ta tự hào khi nhìn lại và sẽ trở thành sức mạnh giúp chúng ta đi tới”, ông Bùi Hoài Sơn nhấn mạnh.