Giải thưởng Kovalevskaia 2025: Vinh danh tập thể nhà khoa học nữ "đánh thức" nông sản Việt bằng công nghệ sinh học

Đánh thức tiềm năng nguyên liệu bản địa

Trước khi diễn ra Lễ trao Giải thưởng Kovalevskaia 2025, chúng tôi gặp PGS.TS. Vũ Thu Trang, Phó Trưởng khoa Kỹ thuật Thực phẩm (Trường Hóa và Khoa học Sự sống, Đại học Bách khoa Hà Nội), đại diện tập thể các nhà khoa học nữ.

"Nhóm nghiên cứu chúng tôi vô cùng vinh dự và xúc động khi được vinh danh cùng những nhà khoa học nữ tài năng từng nhận Giải thưởng Kovalevskaia. Đây là niềm vui lớn, tiếp thêm động lực để chúng tôi tiếp tục đưa các giải pháp công nghệ nâng cao giá trị nông sản Việt, góp phần xây dựng nền nông nghiệp xanh, tuần hoàn, hiệu quả", PGS. TS. Vũ Thu Trang, đại diện nhóm nghiên cứu chia sẻ.

Với nhóm nghiên cứu, vinh dự ấy không đến từ những kết quả trong phòng thí nghiệm mà từ hành trình kiên trì giải "bài toán": Nông sản dồi dào nhưng mảng đất cho chế biến sâu còn nhiều dư địa, tổn thất sau thu hoạch cao, giá trị gia tăng thấp. Từ thực tiễn đó, cụm công trình "Ứng dụng xúc tác sinh học nâng cao giá trị nông sản Việt" được hình thành, với mục tiêu dùng enzyme và vi sinh vật có lợi để cải thiện cấu trúc, đặc tính nguyên liệu, mở ra chuỗi sản phẩm tốt cho sức khỏe và hướng đến sản xuất tuần hoàn.

Điểm đặc biệt của cách làm là "đánh thức" nguyên liệu quen thuộc bằng công nghệ. Nhóm làm chủ kỹ thuật biến hình sinh học tinh bột và protein, chuyển hóa hạt gạo, bắp ngô thành nền tảng cho các dòng thức uống thực vật theo hướng tiêu hóa chậm, giàu giá trị dinh dưỡng và giảm phát sinh bã thải. Từ nền tảng này, nhiều sản phẩm đã được đưa ra thị trường, tạo hướng đi mới cho chế biến nông sản.

Không dừng ở ngũ cốc, nhóm mở rộng sang các nguyên liệu "khó" để tạo khác biệt bằng công nghệ sinh học. Ở mảng thịt lên men, nhóm tuyển chọn chủng khởi động có hoạt tính kháng khuẩn để phát triển salami lên men khô ngay tại Việt Nam, hướng tới thay thế sản phẩm nhập khẩu. Với thực phẩm chay và ăn kiêng, khoai nưa giàu glucomannan được biến tính thành sợi phở konjac ít năng lượng; đi cùng là các loại xốt truyền thống được tối ưu để bảo quản dài hạn ở nhiệt độ thường. Phụ phẩm ngành nấm trở thành những sản phẩm có giá trị như: Giò nấm, bánh đa nấm, xốt nấm. Ở hướng bảo vệ môi trường, phụ phẩm thủy sản, vỏ trứng, thậm chí quả điều già vốn khó sử dụng cũng được đưa vào chu trình tận dụng, tạo thêm sản phẩm và giảm gánh nặng thải bỏ.

Tuy nhiên, con đường đưa khoa học vào đời sống không trải đầy hoa hồng. PGS.TS. Vũ Thu Trang chia sẻ: "Khi chuyển giao công nghệ từ quy mô phòng thí nghiệm ra thực tế sản xuất, nhóm nghiên cứu vấp phải rào cản lớn nhất là nguồn nguyên liệu trong nước thường thiếu tính đồng đều. Điều đó đòi hỏi các nhà khoa học phải kiểm soát sản xuất, linh hoạt điều chỉnh thông số cho từng mẻ và phát huy tối đa sức sáng tạo để tận dụng hệ thống trang thiết bị nội bộ, ổn định chất lượng trước khi tiến ra quy mô công nghiệp".

Kiến tạo hệ sinh thái thực phẩm

Khát vọng mang hương vị nông sản Việt vươn tầm thế giới đã gắn kết 9 nhà khoa học nữ. Từng cá nhân với thế mạnh chuyên môn riêng đã phối hợp nhịp nhàng để chinh phục mọi công đoạn, từ nghiên cứu cơ bản đến chuyển giao dây chuyền quy mô lớn. "Sự sáng tạo, đam mê, kiên trì và hợp tác của tập thể sẽ dẫn đến những thành quả có ý nghĩa. Chúng tôi không thể bước đi một mình. Sự liên kết các mắt xích trong từng mảng công việc của dự án, sự hậu thuẫn của tập thể, của nhà trường, sự tin tưởng của doanh nghiệp sẽ biến ý tưởng khoa học thành thực tế", PGS.TS. Vũ Thu Trang khẳng định.

Đơn cử, tại Thanh Hóa, trên cơ sở dự án sản xuất thử nghiệm với một doanh nghiệp, nhóm tham gia thiết kế dây chuyền, lựa chọn thiết bị và chuyển giao công nghệ lõi để vận hành dây chuyền sản xuất tự động hóa hoàn toàn từ nguyên liệu đến bao gói; sản phẩm đã thương mại hóa với nhãn hiệu sữa gạo. Dây chuyền đạt 40 tấn/ngày, tương đương 66 triệu hộp/năm, tạo việc làm cho 50 công nhân, đồng thời kéo diện tích vùng lúa liên kết tăng từ 9,6 ha lên 200 ha trong năm 2023, tạo sinh kế cho hàng trăm nông dân khu vực huyện Thiệu Hóa (cũ) và lân cận.

Lễ trao Giải thưởng Kovalevskaia được TƯ Hội LHPN Việt Nam tổ chức hằng năm vào dịp 8/3, mỗi năm vinh danh 1 cá nhân, 1 tập thể nhà khoa học nữ xuất sắc trong lĩnh vực khoa học tự nhiên.

Giải thưởng Kovalevskaia 2025 vinh danh 1 cá nhân là GS.TS. Trần Thị Việt Nga (ảnh nhỏ), Viện trưởng Viện Công nghệ cao Việt Nhật, Giảng viên cao cấp Khoa Kỹ thuật Môi trường, Trường Đại học Xây dựng Hà Nội và 1 tập thể là tập thể nhà khoa học nữ Trường Hóa và Khoa học sự sống (Đại học Bách khoa Hà Nội).

Một sản phẩm được nhiều người tiêu dùng Việt Nam đón nhận đó là dòng sản phẩm xúc xích lên men. Đây là dòng sản phẩm thịt lên men có xuất xứ từ các nước phương Tây và chủ yếu được nhập khẩu do cần quá trình lên men, làm chín sinh hóa dài ngày ở điều kiện khắt khe (kiểm soát nhiệt độ/độ ẩm). Nhóm nghiên cứu đã phân lập tuyển chọn được bộ chủng giống vi sinh vật có các đặc tính nổi trội như lên men tốt, sinh hương thơm, phù hợp với nguồn nguyên liệu thịt trong nước, đặc biệt có hoạt tính kháng lại các vi sinh vật gây hại, có nguy cơ gây bệnh, giúp sản phẩm an toàn cho người sử dụng. Sản phẩm xúc xích lên men lần đầu tiên được sản xuất tại Việt Nam và đã chuyển giao thành công cho doanh nghiệp trong nước.

Song song với nhà máy là "cánh đồng nhân lực", nhóm còn đóng vai trò là những người gieo hạt cần mẫn. Các thành viên của nhóm nghiên cứu đã trực tiếp đào tạo hàng ngàn kỹ sư, cử nhân, thạc sĩ và tiến sĩ.

Giải thưởng Kovalevskaia 2025 không chỉ là sự ghi nhận những đóng góp thầm lặng của các nhà khoa học nữ ngành Công nghệ Thực phẩm của Đại học Bách khoa Hà Nội mà còn tiếp thêm động lực để họ tiếp tục cống hiến, đổi mới sáng tạo trong đào tạo, ứng dụng khoa học công nghệ vào sản xuất, nâng cao giá trị gia tăng nông nghiệp trong kỷ nguyên vươn mình của đất nước.