Afghanistan trong cuộc khủng hoảng quyền phụ nữ tồi tệ nhất thế giới

"Bị xóa bỏ khỏi đời sống công cộng"

Theo dữ liệu mới nhất của Cơ quan Liên hợp quốc về Bình đẳng giới và Trao quyền cho Phụ nữ (UN Women), việc loại trừ phụ nữ và trẻ em gái Afghanistan khỏi giáo dục, việc làm, đời sống công cộng, hệ thống tư pháp và chăm sóc sức khỏe ngày càng gia tăng, làm trầm trọng thêm cuộc khủng hoảng mà UN Women gọi là "cuộc khủng hoảng quyền phụ nữ tồi tệ nhất thế giới".

Tỷ lệ phụ nữ tham gia lực lượng lao động ở Afghanistan vẫn ở mức thấp: Chỉ có 7% phụ nữ có việc làm, so với 84% ở nam giới. Sự loại trừ liên tục về xã hội và kinh tế đối với phụ nữ dự kiến sẽ gây ra thiệt hại tích lũy cho nền kinh tế lên tới 920 triệu USD (5,8% GDP) trong giai đoạn 2024 - 2026.

Năm 2026, hơn 10,7 triệu phụ nữ và trẻ em gái cần hỗ trợ nhân đạo. Trên khắp cả nước, tình trạng sức khỏe suy giảm, mất an ninh lương thực và sự sụt giảm tiếp cận các dịch vụ do các nữ chuyên gia cung cấp đang làm trầm trọng thêm cuộc khủng hoảng. Ngoài ra, cuộc khủng hoảng người trở về kéo dài, với việc người Afghanistan tiếp tục quay về từ Iran và Pakistan, đang gia tăng áp lực lên các nền kinh tế và cộng đồng địa phương vốn đã căng thẳng.

Theo UN Women, một nửa số phụ nữ Afghanistan được phỏng vấn chỉ ra khỏi nhà một hoặc hai lần/tháng do các hạn chế nghiêm ngặt về di chuyển và tiếp cận không gian công cộng. Ngoài ra, ngày càng có nhiều phụ nữ báo cáo cảm thấy không an toàn khi ra khỏi nhà mà không có người giám hộ là nam giới. "Cuộc khủng hoảng chưa từng có về quyền của phụ nữ và trẻ em gái này đang đứng trước nguy cơ bị thế giới lãng quên", UN Women nhấn mạnh.

Tính đến năm 2026, ước tính có khoảng 2,4 triệu trẻ em gái vẫn chưa được tiếp cận giáo dục trung học, với các hạn chế đã đảo ngược hai thập kỷ tiến bộ trong việc mở rộng cơ hội học tập. "Afghanistan là quốc gia duy nhất trên thế giới chính thức cấm phụ nữ và trẻ em gái tiếp cận giáo dục ngoài cấp tiểu học. Sự loại trừ liên tục đối với trẻ em gái và phụ nữ khỏi giáo dục cấu thành một sự vi phạm nghiêm trọng quyền con người cơ bản về học tập của họ, đồng thời có nguy cơ đẩy Afghanistan vào nhiều thập kỷ mất đi tiềm năng, làm sâu sắc thêm nghèo đói và gây ra những tổn hại không thể đảo ngược", Tổ chức Giáo dục, Khoa học và Văn hóa của Liên hợp quốc (UNESCO) cho biết.

UNESCO cho biết thêm, bị cấm học trung học, đại học và bị loại khỏi hầu hết các công việc có trả lương, phụ nữ cũng phải đối mặt với các rào cản pháp lý trong việc bảo vệ bản thân trước mọi hình thức bạo lực. UNESCO kêu gọi khôi phục hoàn toàn quyền giáo dục cho phụ nữ và trẻ em gái Afghanistan, hưởng ứng lời kêu gọi từ nhiều cơ quan và nhà lãnh đạo Liên hợp quốc về việc bảo vệ và thúc đẩy quyền con người của họ.

Bất bình đẳng trước pháp luật

Cùng với hàng loạt sắc lệnh từ năm 2021, các sắc lệnh chính được ban hành vào năm 2026 đã hạn chế hơn nữa quyền tiếp cận công lý của phụ nữ và trẻ em gái, tước bỏ tư cách bình đẳng và sự bảo vệ của họ theo pháp luật. Sắc lệnh số 12 xóa bỏ sự bình đẳng pháp lý giữa nam và nữ trước pháp luật, đặt người chồng vào vị trí có thẩm quyền pháp lý đối với vợ và hạn chế khả năng tìm kiếm công lý của phụ nữ. Sắc lệnh này chỉ hình sự hóa hành vi bạo lực trong hôn nhân khi nó dẫn đến thương tích thể xác nghiêm trọng, nhìn thấy được. 

Sắc lệnh số 18 khiến phụ nữ khó ly hôn hơn đáng kể, trong khi vẫn duy trì quyền ly hôn đơn phương của nam giới. Sắc lệnh này cũng ngầm cho phép nạn tảo hôn, tiếp tục làm xói mòn quyền và sự bảo vệ đối với phụ nữ và trẻ em gái.

Tuổi thọ ngắn hơn, nguy cơ tử vong ở bà mẹ cao hơn, nạn tảo hôn và bạo lực trên cơ sở giới cùng với việc mất đi cơ hội giáo dục, việc làm và tự do di chuyển cũng đã châm ngòi cho một cuộc khủng hoảng sức khỏe tâm thần. Theo một báo cáo mới của UN Women, hiện có 7/10 phụ nữ mô tả sức khỏe tâm thần của họ là tồi tệ hoặc đặc biệt tồi tệ. Việc tiếp cận dịch vụ chăm sóc sức khỏe cũng trở nên ngày càng khó khăn đối với phụ nữ Afghanistan do các hạn chế về di chuyển và tình trạng thiếu hụt nữ y sĩ, bác sĩ ngày càng tăng. Afghanistan vốn đã là một trong những quốc gia có tỷ lệ tử vong ở bà mẹ cao nhất thế giới, với ước tính 638 ca tử vong ở bà mẹ trên 100.000 ca sinh nở vào năm 2024.

Các cơ quan Liên hợp quốc báo cáo rằng xu hướng cắt giảm viện trợ toàn cầu đã gây ra ảnh hưởng nặng nề tại Afghanistan. UN Women cho biết gần 3/4 các tổ chức do phụ nữ lãnh đạo được khảo sát tại Afghanistan đã bị cắt giảm kinh phí vào năm 2025. Ông Bruno Lemarquis - Điều phối viên Nhân đạo Liên hợp quốc tại Afghanistan - nhận định rằng sự thiếu hụt tài chính có thể dẫn đến việc đóng cửa các trung tâm y tế, "khiến hàng nghìn bà mẹ và sơ sinh dễ bị tổn thương trước các biến chứng và tử vong có thể phòng ngừa được".

Trong khi đó, Chương trình Lương thực Thế giới (WFP) cảnh báo rằng việc cắt giảm tài trợ nghiêm trọng sẽ ảnh hưởng đến hoạt động cứu trợ lương thực cho những người đói nhất, vào thời điểm cuộc khủng hoảng lương thực đang ảnh hưởng đến 14 triệu người dân Afghanistan.