Bao giờ Thủ đô hết cảnh "phố cũng như sông"?

Mỗi khi mùa mưa bão đến, người dân Thủ đô lại nơm nớp lo sợ trước điệp khúc "mưa là ngập". Những con phố sầm uất nhanh chóng biến thành những dòng sông cuộn sóng, giao thông tê liệt, đời sống sinh hoạt của hàng triệu cư dân bị đảo lộn nghiêm trọng. Phiên chất vấn và trả lời chất vấn tại HĐND thành phố lần này không chỉ là diễn đàn để các đại biểu nói lên bức xúc của cử tri, mà còn là thời điểm để các cơ quan quản lý thẳng thắn nhìn nhận trách nhiệm, tìm kiếm giải pháp căn cơ cho bài toán nan giải đã tồn tại qua nhiều thập kỷ.

Những con số biết nói

Báo cáo trước HĐND thành phố, lãnh đạo UBND thành phố và các sở, ngành thẳng thắn nhìn nhận sự chênh lệch quá lớn giữa năng lực hạ tầng thực tế và yêu cầu chống ngập úng hiện nay.

Bất cập đầu tiên nằm ở sự lạc hậu của hệ thống quy hoạch cốt lõi. Quy hoạch thoát nước Thủ đô theo Quyết định số 725 được phê duyệt từ năm 2013 chỉ đáp ứng thông số thiết kế dựa trên lượng mưa khoảng 310mm trong hai ngày. Trong khi đó, biến đổi khí hậu khiến Hà Nội thường xuyên đối mặt với các trận mưa cực đoan lên tới 500 - 600mm chỉ trong một ngày, vượt xa năng lực chịu tải của hệ thống hiện hữu.

Bên cạnh quy hoạch, khoảng cách lớn giữa định hướng và đầu tư thực tế cũng là rào cản lớn. Điển hình tại lưu vực sông Đáy, vùng tiêu thoát then chốt cho phía Tây và Nam thành phố, dù được quy hoạch công suất lên tới 811m3/giây nhưng thực tế hiện nay mới chỉ đáp ứng được 164,5m3/giây.

Đáng lo ngại hơn, hệ thống hồ điều hòa cũng đang rơi vào tình trạng thiếu hụt nghiêm trọng. Diện tích thực tế mới đạt khoảng 1.015 ha, tức là mới chỉ hoàn thành vỏn vẹn 18,7% so với yêu cầu quy hoạch là 5.040 ha. Việc thiếu hụt hơn 4.000 ha không gian chứa nước này chính là nguyên nhân khiến lượng nước mưa khổng lồ không có nơi tích trữ, buộc phải tràn ra đường và biến Thủ đô thành sông mỗi khi mưa lớn.

"Dềnh nước" hay úng ngập?

Không khí nghị trường nhanh chóng nóng lên khi các đại biểu liên tục đặt những câu hỏi truy vấn trực diện vào trách nhiệm của người đứng đầu các sở quản lý chuyên ngành quy hoạch và xây dựng thành phố. Đi thẳng vào những bất cập cốt lõi này, đại biểu Lê Văn Đức, Tổ đại biểu số 9 đã chất vấn Giám đốc Sở Quy hoạch - Kiến trúc về tiến độ, trách nhiệm trong việc chậm trễ cập nhật Quy hoạch thoát nước Thủ đô. Đồng thời, đại biểu cũng yêu cầu làm rõ cơ sở xác định vị trí, quy mô, cao độ của các hồ điều hòa hiện nay, cùng với những giải pháp phát triển hạ tầng kỹ thuật căn cơ nhằm giúp thành phố chủ động thích ứng với diễn biến ngày càng phức tạp của biến đổi khí hậu.

Trả lời chất vấn trước HĐND thành phố, Giám đốc Sở Quy hoạch - Kiến trúc Nguyễn Trọng Kỳ Anh cho biết, việc triển khai Quy hoạch thoát nước luôn phải gắn liền và đặt trong tổng thể quá trình điều chỉnh, hoàn thiện hệ thống quy hoạch chung của toàn thành phố chứ không thể thực hiện độc lập. Ông làm rõ rằng, quy hoạch này vốn được cụ thể hóa từ Quy hoạch chung xây dựng Thủ đô năm 2011. Để giải quyết các điểm nghẽn hiện tại, thời gian qua, Sở Quy hoạch - Kiến trúc đã tích cực phối hợp với các đơn vị liên quan tiến hành rà soát kỹ lưỡng các tiêu chuẩn kỹ thuật nhằm tích hợp một cách đồng bộ quy hoạch thoát nước vào Đồ án Điều chỉnh Quy hoạch chung Thủ đô điều chỉnh đang trong quá trình hoàn thiện. Trong phương án mới, các thông số về cốt nền, cao độ hành lang thoát lũ và quy mô hệ thống hồ điều hòa sẽ được tính toán lại khoa học hơn, sát với kịch bản biến đổi khí hậu thực tế.

Tiếp nối mạch chất vấn, đại biểu Nguyễn Thị Diễm Hằng, Tổ đại biểu số 12, đã hướng thẳng câu hỏi về phía người đứng đầu ngành xây dựng đô thị. Đại biểu nhấn mạnh tình trạng úng ngập sâu tại nhiều tuyến phố nội đô sau các trận mưa lớn gần đây, điển hình như trận mưa ngày 10/7 tại phố Quang Trung, đang gây bức xúc rất lớn cho cử tri. Từ thực tế này, đại biểu đề nghị Giám đốc Sở Xây dựng chỉ rõ nguyên nhân cốt lõi của tình trạng trên, đồng thời đại biểu Nguyễn Thị Thanh Thủy cũng yêu cầu Sở đưa ra các giải pháp bảo vệ diện tích ao hồ tự nhiên chống nạn san lấp và lộ trình xử lý dứt điểm tình trạng ngập úng tại các khu đô thị mới hiện nay.

Phản hồi trước những băn khoăn của đại biểu, Giám đốc Sở Xây dựng Hà Nội Nguyễn Phi Thường đã giải trình cụ thể về các tiêu chí phân định khái niệm theo quy chuẩn ngành. Ông cho biết một điểm chỉ bị xác định là "ngập úng" khi mực nước ngập sâu từ 30cm trở lên và thời gian nước rút kéo dài quá 20 phút. Đối với trận mưa ngày 10/7 tại tuyến phố Quang Trung, do nước dâng cao khoảng hơn 20cm và tiêu thoát rất nhanh ngay sau khi các cửa phai (cửa xả) hồ điều hòa Bảy Mẫu được mở vận hành, nên về mặt chuyên môn kỹ thuật, trường hợp này được xác định là bị "dềnh nước". 

Tuy nhiên, lãnh đạo Sở Xây dựng cũng khẳng định dù gọi bằng khái niệm nào thì việc đảm bảo khả năng chứa và thoát nước vẫn là nhiệm vụ sống còn. Về giải pháp lâu dài, ông Nguyễn Phi Thường thông tin toàn thành phố hiện có 3.501 hồ, ao tự nhiên và thành phố đã ban hành các quy định nghiêm cấm tuyệt đối hành vi san lấp để giữ vững các "túi chứa nước" tự nhiên vô giá này.

Đối với bài toán ngập cục bộ tại các khu đô thị mới, Sở Xây dựng đang tập trung xử lý dứt điểm tình trạng hạ tầng kỹ thuật bị ngắt quãng, thiếu kết nối. Hiện nay, Sở đã tiến hành rà soát kỹ lưỡng việc đấu nối và vận hành hệ thống thoát nước tại 52 khu đô thị trên địa bàn. Cơ quan quản lý chuyên ngành đặt quyết tâm sẽ hoàn thành 50% khối lượng rà soát còn lại ngay trong quý III và hoàn tất 100% trong năm nay, từ đó yêu cầu các chủ đầu tư hoàn thiện hạ tầng đấu nối trục chính ra hệ thống tiêu thoát chung, đảm bảo tính đồng bộ của hệ thống tiêu thoát nước toàn Thủ đô.

Tuy nhiên, lời giải thích mang tính kỹ thuật thuần túy này khó lòng làm vơi đi nỗi bức xúc của người dân Thủ đô, những người trực tiếp chịu cảnh dắt xe chết máy, bì bõm lội nước trên những con phố trung tâm. Bởi lẽ, dù được gọi bằng thuật ngữ khoa học là "dềnh nước" hay dân dã là "ngập úng", thì thiệt hại về tài sản, sự xáo trộn sinh hoạt và nỗi ám ảnh mỗi khi mây đen kéo về của hàng triệu cư dân vẫn là thực tế hiện hữu không thể phủ nhận.

Phát biểu kết luận phiên chất vấn và trả lời chất vấn, Phó Bí thư Thành ủy, Chủ tịch HĐND thành phố Phùng Thị Hồng Hà nhấn mạnh, đối với công tác tiêu thoát nước và giải quyết úng ngập đô thị, HĐND thành phố đề nghị UBND thành phố rà soát tổng thể quy hoạch tiêu thoát nước, đẩy nhanh các dự án trọng điểm, ưu tiên xử lý dứt điểm các điểm úng ngập thường xuyên và các tuyến giao thông huyết mạch. Đồng thời, tăng cường ứng dụng khoa học, công nghệ, chuyển đổi số trong quản lý, dự báo, vận hành hệ thống tiêu thoát nước; nâng cao hiệu quả phối hợp giữa các cơ quan, đơn vị và chính quyền địa phương, phát huy vai trò của người dân trong bảo vệ hệ thống thoát nước và giữ gìn vệ sinh môi trường.