Bạo lực gia đình: Đừng đợi đến bi kịch mới can thiệp

Bạo lực núp bóng người thân

Quan hệ huyết thống hay hôn nhân không mặc nhiên bảo đảm an toàn. Mái nhà cũng có thể là nơi nạn nhân sống trong sợ hãi trước chính người thân.

Theo Thượng tá, TS. Đào Trung Hiếu, chuyên gia tội phạm học, Báo cáo viên pháp luật Trung ương, Thành viên Hiệp hội An ninh mạng Quốc gia, bạo lực và xâm hại trong gia đình thường không xuất hiện đột ngột mà hình thành từ quá trình tích tụ những hành vi kiểm soát, áp đặt, đe dọa và lạm dụng quyền lực.

Xúc phạm lặp đi lặp lại, kiểm soát tiền bạc, cô lập, ép buộc tình dục hay trừng phạt trẻ dưới danh nghĩa giáo dục đều có thể là biểu hiện của môi trường gia đình thiếu an toàn, khiến nạn nhân dần mất tự chủ và khả năng phản kháng.

Bạo lực gia đình thường diễn ra trong quan hệ bất cân xứng quyền lực. Phụ nữ có thể lệ thuộc kinh tế, tình cảm và chịu áp lực giữ gìn hôn nhân; trẻ em gần như phụ thuộc hoàn toàn vào người lớn.

Theo ông Hiếu, không thể lấy việc nạn nhân không tố giác, không kêu cứu làm thước đo bình yên của gia đình. Sự phụ thuộc khiến họ dễ cam chịu, sợ hãi, thậm chí tự đổ lỗi; im lặng đôi khi chính là biểu hiện của bất lực.

Theo báo cáo của Chính phủ về kết quả thực hiện các mục tiêu quốc gia về bình đẳng giới năm 2025, cả nước ghi nhận 2.074 vụ bạo lực gia đình trong năm 2025, giảm 255 vụ so với năm 2024. Tuy nhiên, trong 2.048 người bị bạo lực, có 1.669 phụ nữ và 379 nam giới. Số phụ nữ bị bạo lực giảm 322 người, nhưng số nam giới bị bạo lực tăng 92 người so với năm trước.

Phụ nữ vẫn chiếm đa số nạn nhân, song bạo lực không chỉ xảy ra với một giới. Số vụ thống kê giảm là tín hiệu tích cực, nhưng không đồng nghĩa bạo lực đã được đẩy lùi tương ứng khi nhiều hành vi còn bị che giấu. Cần nhận diện theo hành vi, không theo định kiến giới.

Điều 2 Luật Phòng, chống bạo lực gia đình năm 2022 xác định bạo lực gia đình là hành vi cố ý của thành viên gia đình gây tổn hại hoặc có khả năng gây tổn hại về thể chất, tinh thần, tình dục, kinh tế đối với thành viên khác. Như vậy, một người có thể đang bị bạo lực ngay cả khi chưa xuất hiện thương tích.

Trong bối cảnh số, theo dõi điện thoại, kiểm soát tài khoản, phát tán hình ảnh riêng tư, đe dọa bằng dữ liệu nhạy cảm hay thao túng tâm lý bằng công nghệ cũng có thể trở thành công cụ bạo lực, khống chế nạn nhân ngay trong đời sống số.

Hòa giải hay tiếp tay cho bạo lực?

Theo Thượng tá, TS. Đào Trung Hiếu, định kiến "đóng cửa bảo nhau", "xấu chàng hổ ai", hay coi đánh đập con là quyền giáo dục của cha mẹ đang vô tình dung dưỡng bạo lực.

Nạn nhân đôi khi còn bị cô lập bởi những người cho rằng chuyện trong nhà nên tự giải quyết. Khi tổn thương được bao biện bằng tình thân hay mục đích giáo dục, ranh giới giữa yêu thương và áp đặt dễ bị xóa nhòa.

Ông Hiếu nhấn mạnh, quyền riêng tư gia đình không thể là lá chắn che giấu hành vi xâm hại quyền con người. Hôn nhân không trao quyền bạo lực; quyền làm cha mẹ không đồng nghĩa quyền xúc phạm, hành hạ con cái.

Hòa giải chỉ phù hợp với mâu thuẫn thông thường, không thể thay thế biện pháp bảo vệ khẩn cấp hoặc xử lý hành vi vi phạm pháp luật. Giữ thể diện gia đình không thể quan trọng hơn an toàn của nạn nhân.

Theo Điều 19 Luật Phòng, chống bạo lực gia đình năm 2022, người dân có thể báo tin đến UBND cấp xã nơi xảy ra vụ việc; cơ quan công an hoặc đồn biên phòng gần nơi xảy ra bạo lực; cơ sở giáo dục nơi người bị bạo lực đang học; trưởng thôn, tổ trưởng tổ dân phố, Trưởng ban công tác Mặt trận ở khu dân cư; người đứng đầu tổ chức chính trị - xã hội cấp xã; hoặc Tổng đài điện thoại quốc gia về phòng, chống bạo lực gia đình. Tin báo có thể thực hiện qua điện thoại, tin nhắn, đơn thư hoặc trực tiếp.

Điều 51 Luật Trẻ em năm 2016 yêu cầu cơ quan, tổ chức, gia đình và cá nhân thông báo, tố giác hành vi xâm hại hoặc nguy cơ trẻ bị bạo lực, bóc lột, bỏ rơi. Tổng đài bảo vệ trẻ em 111 tiếp nhận thông tin, tư vấn, hỗ trợ miễn phí 24/7.

Theo Điều 7 Luật Trợ giúp pháp lý năm 2017 và Nghị định 144/2017/NĐ-CP, nạn nhân bạo lực gia đình có khó khăn tài chính (thuộc hộ cận nghèo hoặc đang hưởng trợ cấp xã hội hằng tháng) được trợ giúp pháp lý miễn phí.

Chờ thương tích mới can thiệp?

Thượng tá, TS. Đào Trung Hiếu cho rằng cần chuyển từ xử lý hậu quả sang quản trị nguy cơ, phòng ngừa và bảo vệ sớm, tập trung vào nhận diện dấu hiệu ban đầu, can thiệp từ cộng đồng và nâng cao năng lực tự bảo vệ.

Việc nhận diện không thể chỉ giới hạn ở đánh đập, gây thương tích mà phải bao gồm bạo lực tinh thần, kiểm soát cưỡng ép, đe dọa, cô lập, xâm hại tình dục và tổn hại kinh tế. Với trẻ em, cần chú ý những thay đổi bất thường về tâm lý, hành vi.

Gia đình, nhà trường, cơ sở y tế, chính quyền, công an và tổ chức xã hội cần phối hợp tiếp nhận thông tin, đánh giá nguy cơ, bảo vệ nạn nhân. Theo thống kê từ các địa phương, hơn 70% vụ bạo lực gia đình được góp ý hoặc tư vấn tại cộng đồng. Tuy nhiên, góp ý, tư vấn không đồng nghĩa nguy cơ đã được loại bỏ nếu nạn nhân chưa an toàn.

Điều 22 Luật Phòng, chống bạo lực gia đình năm 2022 quy định các biện pháp như buộc chấm dứt bạo lực, yêu cầu người gây bạo lực đến Công an xã, cấm tiếp xúc, bố trí nơi tạm lánh, hỗ trợ nhu cầu thiết yếu, chăm sóc, điều trị, trợ giúp pháp lý và tư vấn tâm lý. Cần áp dụng kịp thời, không chỉ khuyên nạn nhân nhẫn nhịn.

Phụ nữ cần tiếp cận kiến thức pháp luật, dịch vụ hỗ trợ và cơ hội độc lập kinh tế. Trẻ em cần được giáo dục về quyền bất khả xâm phạm thân thể, ranh giới cá nhân, cách nhận diện xâm hại và tìm kiếm giúp đỡ.

Kỹ năng ấy chỉ phát huy khi trẻ có môi trường an toàn để lên tiếng. Khi trẻ kể về việc bị đánh, đe dọa hoặc xâm hại, người lớn cần lắng nghe, tin tưởng và bảo vệ, thay vì nghi ngờ, trách móc hay buộc trẻ im lặng.

Xây dựng gia đình an toàn không chỉ là trách nhiệm của từng gia đình mà còn là thước đo thực thi pháp luật và văn minh cộng đồng. Không thể lấy mâu thuẫn làm lý do cho bạo lực, cũng không thể đánh giá bình yên qua vẻ ngoài êm ấm khi một thành viên đang sống trong sợ hãi.

Pháp luật không chỉ để trừng phạt người gây bạo lực mà phải ngăn chặn nguy cơ, bảo vệ nạn nhân trước khi tổn thương không thể khắc phục. Sự bảo vệ chỉ có ý nghĩa khi đến đúng lúc, không phải sau một bi kịch.