Bộ công cụ thực hiện lồng ghép giới vào kế hoạch phát triển của địa phương

Công cụ nhận diện "rào cản vô hình"

Tại lớp tập huấn "Lồng ghép giới trong kế hoạch phát triển kinh tế - xã hội (SEDP)" do Hội LHPN thành phố Huế phối hợp Quỹ Rosa Luxemburg Stiftung (CHLB Đức) tổ chức mới đây, TS Lê Văn Sơn, chuyên gia Giới thuộc Trung tâm Nghiên cứu Giới, Gia đình và Phát triển cộng đồng (GFCD) nhận định: Định kiến về vai trò kinh tế và trách nhiệm chăm sóc gia đình của phụ nữ vẫn là "rào cản vô hình", cản trở sự tham gia của phụ nữ vào các hoạt động phát triển kinh tế - xã hội (KT-XH) ở cơ sở.

Cái khó của một rào cản vô hình là nó không nằm ở điều khoản nào trong văn bản, mà nằm ở cách người ta đặt câu hỏi. Để giúp cán bộ Hội cơ sở "nhìn thấy" được rào cản này, ông Sơn đưa ra một công cụ có thể áp dụng ngay, không cần chờ số liệu thống kê phức tạp: Đặt từng chính sách, từng dự định đầu tư của địa phương qua một bộ công cụ "6 câu hỏi vàng" – Ai tiếp cận? Ai tham gia? Ai kiểm soát? Ai ra quyết định? Ai hưởng lợi? Và quan trọng không kém là ai bị bỏ lại?

Ví dụ, một xã, phường quyết định đầu tư xây một tuyến đường mới. Nếu chỉ nhìn đơn thuần, đó là một công trình hạ tầng phục vụ chung. Nhưng khi đặt ra 6 câu hỏi trên, người làm kế hoạch buộc phải nhìn xa hơn: Tuyến đường có đi qua khu vực phụ nữ thường di chuyển để bán hàng, đưa con đi học, tiếp cận dịch vụ y tế hay không? Phụ nữ có được hỏi ý kiến khi lựa chọn hướng tuyến hay không? Phụ nữ sẽ được hưởng lợi gì khi con đường đó hoàn thành? Đó chính là cách một công trình "trung tính về giới" trên giấy có thể tạo ra những tác động rất khác nhau giữa nam và nữ trên thực tế.

Từ bộ câu hỏi nền tảng ấy, TS Lê Văn Sơn hướng dẫn cán bộ Hội áp dụng vào năm khía cạnh phân tích cụ thể hơn đối với mỗi lĩnh vực của kế hoạch phát triển địa phương. Từ y tế, giáo dục, văn hóa, lao động việc làm đến phòng chống thiên tai: Ai đang thực hiện vai trò gì (sản xuất, chăm sóc gia đình không công, hay lãnh đạo); Ai đang có và đang quản lý những nguồn lực như đất, vốn, công nghệ, thông tin; Ai đang thực sự tham gia - về số lượng, chất lượng, khả năng phát biểu và có tiếng nói ảnh hưởng đến quá trình ra quyết định; Ai được hưởng lợi và ở mức độ nào. Cuối cùng, ai là người ra quyết định thật sự, ở cấp hộ gia đình, tổ dân phố hay cơ quan quản lý.

Theo ông, một cán bộ Hội cơ sở không cần phải là chuyên gia thống kê để áp dụng khung này - chỉ cần kiên trì đặt đúng câu hỏi trước mỗi mục tiêu, mỗi hoạt động trong bản kế hoạch của địa phương mình.

Xây dựng mục tiêu "có trách nhiệm giới"

Sau khi nhận diện các rào cản thông qua bộ câu hỏi trên, theo TS Lê Văn Sơn, việc quan trọng làchuyển hóa những gì nhận diện được thành con chữ cụ thể trong bản kế hoạch, từ mục tiêu, đến chỉ tiêu, và cuối cùng là ngân sách thực hiện.

Ông chỉ ra sự khác biệt giữa một mục tiêu "trung tính giới" và một mục tiêu có trách nhiệm giới. Mục tiêu trung tính về giới nói về một sự thay đổi chung, không đề cập trực tiếp ai hay nhóm đối tượng nào sẽ là người thực sự thay đổi. Còn mục tiêu có trách nhiệm giới chỉ rõ nhóm đối tượng theo giới hay nhóm xã hội sẽ thay đổi, mức độ thay đổi và thậm chí có chỉ số cụ thể đo lường được.

Đơn cử như một câu trong bản kế hoạch phát triển ghi: "Tăng cường đào tạo nghề cho người lao động". Đọc qua nghe rất ổn, nhưng không chỉ rõ ai sẽ hưởng lợi từ việc đào tạo nghề. Trong khi đó, nếu viết lại thành "tăng cơ hội tiếp cận đào tạo nghề có chất lượng cho phụ nữ, đặc biệt là phụ nữ dân tộc thiểu số và phụ nữ có hoàn cảnh khó khăn", mục tiêu lập tức có địa chỉ cụ thể. Và nếu muốn tiến thêm một bước, có thể lượng hóa luôn thành: "giảm khoảng cách tiếp cận đào tạo nghề giữa nam và nữ từ X% xuống Y% vào năm". Qua đó mục tiêu không chỉ có địa chỉ, mà còn có thước đo để sau này biết được có đạt hay không.

Từ mục tiêu, bước tiếp theo là chỉ tiêu, ví dụ một chỉ tiêu thông thường, cụ thể như: "500 người được đào tạo" hay "100 hộ vay vốn". Những con số được nêu trong bản kế hoạch, đọc lên có vẻ đầy đủ về số lượng, nhưng hoàn toàn "mù giới" - không ai biết trong 500 người đó, bao nhiêu là phụ nữ; Trong 100 hộ vay vốn, bao nhiêu phụ nữ thực sự đứng tên khoản vay.

Một chỉ tiêu có lồng ghép giới sẽ đi xa hơn một bước: "ít nhất 50% người được đào tạo là nữ", "ít nhất 40% khoản vay do phụ nữ đứng tên hoặc đồng đứng tên", "ít nhất 40% thành viên tổ hợp tác là nữ"… Theo ông, một chỉ tiêu như vậy cần đáp ứng được các yêu cầu cụ thể, đo được, có thời hạn, có số liệu ban đầu để so sánh, có mục tiêu cuối kỳ, và quan trọng nhất là phải được phân tách theo nam - nữ hoặc cụ thể theo nhóm xã hội như thế mới đo lường được hiêu quả.

Theo TS Lê Văn Sơn, nếu ngân sách địa phương được thiết kế có "nhạy cảm giới", trong đó ghi rõ đối tượng hưởng lợi, tỷ lệ nữ tối thiểu, và có những quy định về hỗ trợ liên quan dành cho phụ nữ thì hiệu quả tiếp cận sẽ khác hẳn. Bởi theo ông, phần lớn phụ nữ không tham gia được các hoạt động đào tạo, tập huấn không phải vì họ không muốn. Mà vì những lý do rất cụ thể: bận chăm con nhỏ, địa điểm tổ chức quá xa, thời gian học không phù hợp, hoặc thiếu chi phí đi lại… Vì thế, ngân sách có trách nhiệm giới không nhất thiết phải là ngân sách dành riêng cho hoạt động bình đẳng giới, mà khi lập ngân sách có tính đến giải quyết các rào cản vô hình của nam hoặc nữ khi tham gia hoạt động đó.

Ông cũng lưu ý, khi rà soát ngân sách của một kế hoạch phát triển KT-XH dưới góc độ giới, cán bộ Hội cơ sở có thể tự đặt cho mình một chuỗi câu hỏi: Khoản chi này có trực tiếp thúc đẩy bình đẳng giới không? Hoạt động nào cần thêm nguồn lực để phụ nữ có thể tham gia? Nguồn lực hiện tại có đến được với nhóm yếu thế hay không? Và có đang theo dõi, giám sát việc chi tiêu cho các kết quả về giới hay không? Chỉ với bốn câu hỏi ấy, một cán bộ Hội hoàn toàn có thể tham gia góp ý ngay từ khâu dự toán ngân sách của địa phương, chứ không phải chờ đến khi kế hoạch đã được phê duyệt xong mới "tuyên truyền, vận động" thực hiện.