Cần cụ thể hóa chỉ số giới trong phân bổ ngân sách

PV: Thưa Giáo sư, hiện nay việc lồng ghép bình đẳng giới đã được đưa vào các Luật và Nghị quyết của Quốc hội về phương thức phân bổ vốn ngân sách. Tuy nhiên, dường như vẫn còn những thiếu hụt khiến chính sách chưa thực sự đi vào cuộc sống. Ông đánh giá thế nào về thực trạng này?

GS.TS Hoàng Văn Cường: Chúng ta phải thừa nhận rằng nhận thức của xã hội cũng như các nhà hoạch định chính sách về bình đẳng giới hiện nay là khá tốt. Chính vì vậy, trong hầu hết các đạo luật hay nghị quyết xuất hiện những cụm từ như "ưu tiên", "chú ý" đến vấn đề bình đẳng giới.

Tuy nhiên, thực tế mới chỉ dừng ở nguyên tắc ưu tiên như thế thôi, còn ưu tiên như thế nào, bằng các chỉ số cụ thể ra sao thì hầu như chúng ta chưa có. Chính vì thiếu các chỉ số định lượng, nên khi thực thi các luật này - ví dụ như khi phân bổ ngân sách, khi phê duyệt hay lựa chọn các dự án đầu tư - chúng ta gần như không có căn cứ hay tiêu chí nào để đánh giá xem yếu tố giới sẽ tác động ra sao. Chúng ta thiếu thước đo để soi chiếu xem khi phân bổ nguồn lực như vậy, hoặc khi quyết định một dự án đầu tư, thì kết quả thực tế mang lại cho các giới là gì.

Do đó, tôi mong có sự thay đổi trong các quy định pháp luật, phải cụ thể hóa bằng các tiêu chí, tiêu chuẩn và căn cứ khoa học. Có như vậy, khi thực hiện các hoạt động từ lập dự toán, phân bổ ngân sách đến lựa chọn dự án và đánh giá kết quả, chúng ta mới có cơ sở để đối chiếu, từ đó mới khẳng định được chính xác tác động đến giới là như thế nào.

PV: Trên thế giới, việc lồng ghép bình đẳng giới vào các quyết sách của cơ quan lập pháp được thực hiện ra sao? Chúng ta có thể học hỏi điều gì từ kinh nghiệm quốc tế, thưa ông?

GS.TS Hoàng Văn Cường: Trên thế giới, việc này đã được thực hiện khá phổ biến. Điểm khác biệt là trong mỗi chương trình hay dự án đầu tư, họ luôn đưa ra tiêu chí cụ thể: Dự án đó giải quyết được vấn đề gì để tạo ra khả năng tiếp cận mang tính chất bình đẳng giữa các giới?

Cần làm rõ, bình đẳng ở đây không có nghĩa là nam được 1 thì nữ cũng phải được 1 theo kiểu chia đều cơ học. Bình đẳng thực chất nằm ở chỗ khả năng tiếp cận của các giới phải ngang bằng nhau. Ví dụ, khi một dự án hay chương trình ra đời, chi phí thời gian cho việc sử dụng dịch vụ đó không được chênh lệch giữa nam và nữ. Các điều kiện đi kèm phải đảm bảo sao cho mọi người đều thỏa mãn được nhu cầu của mình một cách ngang nhau. Chính sự ngang bằng trong mức độ tiếp cận và mức độ thụ hưởng này mới tạo ra sự bình đẳng thực sự, từ đó tác động tích cực đến sự phát triển đồng đều của các giới trong mục tiêu và cơ cấu phát triển chung.

PV: Thưa Giáo sư, ngân sách có trách nhiệm giới không chỉ là câu chuyện công bằng xã hội mà còn gắn liền với các mục tiêu chiến lược quốc gia. Trong bối cảnh Việt Nam đang bước vào giai đoạn già hóa dân số, tính cấp thiết của việc thực thi chính sách tài chính có trách nhiệm giới cần được nhìn nhận như thế nào?

GS.TS Hoàng Văn Cường: Chúng ta đang đứng trước thách thức rất lớn khi dân số già hóa nhanh, đồng thời mức sinh lại giảm. Hệ quả là quá trình chuyển đổi từ giai đoạn "già hóa" sang "dân số già" của Việt Nam sẽ diễn ra rất ngắn.

Các nước phát triển phải trải qua hàng trăm năm cho quá trình này, nhưng với tốc độ giảm mức sinh và việc kéo dài tuổi thọ như hiện nay, dự báo Việt Nam chỉ mất khoảng 25 năm để chuyển sang cơ cấu dân số già. Thời gian ngắn như thế khiến chúng ta rất khó ứng phó và chuẩn bị các điều kiện cho một xã hội dân số già.

Để giải quyết vấn đề này, cốt lõi là phải duy trì được mức sinh thay thế. Nếu người phụ nữ không thể quyết định được mức sinh để đảm bảo cân bằng, thì dù xã hội mong muốn thế nào, chúng ta vẫn sẽ rơi vào trạng thái già hóa nhanh.

Để người phụ nữ thay đổi quyết định và hành vi của mình, không thể chỉ dựa vào mong muốn chủ quan. Chúng ta phải phân tích những nhân tố nào đang cản trở người phụ nữ, khiến họ không thể hoặc không muốn sinh thêm con. Có những rào cản về mặt xã hội, nhưng đặc biệt quan trọng là các yếu tố về kinh tế.

Những yếu tố kinh tế này phải được cụ thể hóa trong các chính sách về ngân sách và tài chính. Đó chính là điều chúng ta đang hướng tới: Một nền tài chính công có trách nhiệm giới, tác động trực tiếp vào các rào cản để hỗ trợ người phụ nữ, từ đó mới giải quyết được thách thức dân số hiện nay.

PV: Xin trân trọng cảm ơn Giáo sư!