Có ai trên đời dịu dàng bằng mẹ?

Bài thơ nói về mẹ, nhưng không dựng mẹ lên thành một hình tượng xa vời. Nhà thơ đưa mẹ trở về với những cử chỉ rất đỗi đời thường: Một bước chân nhón khẽ, một lời chỉ bảo, một niềm vui được gom góp, một nỗi buồn âm thầm giấu kín. Chính cái bình dị ấy làm nên sức lay động của bài thơ.

Mở đầu là một câu hỏi tưởng như rất trẻ thơ: Có ai trên đời/Dịu dàng bằng mẹ?. Nhưng đằng sau câu hỏi ấy là một phát hiện mang tính bản chất: Mẹ là hiện thân của sự dịu dàng. Từ láy "dịu dàng" không chỉ gợi một nét tính cách mà còn gợi cả một cách thức yêu thương, ấu yếm, vỗ về. Mẹ yêu con bằng sự nhẹ nhàng, kiên nhẫn, bằng cách luôn đặt sự bình yên của con lên trước mình.

Hình ảnh Nhón chân thật khẽ/Khi con học bài thật dễ thương và giàu sức gợi. Mẹ không muốn tiếng bước chân mình làm ảnh hưởng đến việc học của con. Một hành động nhỏ mà chứa cả một thế giới yêu thương. Mẹ hiện diện nhưng không áp đặt; mẹ ở bên mà gần như biết cách làm cho sự hiện diện của mình trở nên thật nhẹ, cái "khẽ" của bước chân cũng là cái "khẽ" của một tình yêu biết nâng niu.

Nếu tình yêu mẹ dành cho con chỉ có dịu dàng là chưa đủ. Để làm nên chiều sâu của hình tượng mẹ, đằng sau sự chăm chút còn có cả trách nhiệm âm thầm: Ân cần chỉ bảo/Mỗi lần con sai. Mẹ không chỉ bảo vệ con khỏi những va vấp mà còn giúp con biết đứng lên từ những lỗi lầm. Và rồi, bất ngờ hơn cả là: Gom góp niềm vui/Trong từng ánh mắt/Còn điều bất hạnh/Mẹ giấu trong tim. Cấu trúc đối lập "gom góp - giấu", "niềm vui - bất hạnh" đã chạm đến một quy luật sâu xa của tình mẫu tử: mẹ nhận về mình phần nhọc nhằn để dành cho con phần thanh thản. Mẹ không trao Cho con tất cả những gì mình có; mẹ còn giữ lại trong tim những điều có thể làm con đau, con xót.

Điệp từ "Cho con" ở đoạn thơ tiếp theo mở rộng vòng tay mẹ thành một hành trình dài của sự hy sinh: Cho con hồn nhiên/Những năm tuổi trẻ/Cho con bình yên/Những ngày sóng gió. Hồn nhiên và tuổi trẻ, bình yên và sóng gió - đó là hai phía của một đời người. Con được sống những năm tháng đẹp đẽ nhất bởi mẹ đã đứng phía sau. Khi con gặp "sóng gió", mẹ lại trở thành bến bờ bình yên. Tình mẹ, như vậy, không chỉ nuôi con lớn mà còn âm thầm tạo nên sức mạnh tinh thần để con bước vào cuộc đời.

Đặc biệt, hai hình ảnh Như con cò trắng/Đi về trong mưa/Như con đò đưa/Đi về trong nắng đã đưa bài thơ từ thế giới gia đình sang miền ký ức văn hóa dân tộc. "Con cò" gợi ca dao, gợi dáng mẹ tảo tần; "con đò" gợi những chuyến đưa đón không ngơi nghỉ. Mưa hay nắng, mẹ vẫn "đi về" nơi có con, nơi ấy là gia đình, là tổ ấm. Điệp ngữ"đi về" nghe thật bình thường mà thấm thía: đó là sự lặp lại bền bỉ của một đời hy sinh. Mẹ cứ đi, cứ về và lo toan để con có một tuổi thơ được chở che, yên ấm.

Nhưng thời gian không đứng yên. Sau những ngày "đi về trong mưa", "đi về trong nắng", người mẹ đã Trải bao cay đắng/Tóc mẹ bạc rồi. Hai câu thơ như một khoảng lặng. Không kể lể, không than thở, chỉ một hình ảnh mái tóc bạc mà cả một đời mẹ hiện ra. Trong khi con ngày một lớn lên, mẹ mỗi ngày lại già đi. Đó là sự thật vừa tự nhiên vừa khiến lòng người se lại.

Và rồi, tất cả dồn vào câu kết: Gia tài của mẹ Là con đấy thôi. Một câu thơ giản dị mà có sức nặng. Hai chữ "gia tài" vốn gợi đến những gì lớn lao, vật chất và có thể đong đếm. Nhưng trong câu thơ trên, "gia tài" lại được đo bằng tình yêu. Mẹ không cần vàng bạc, của cải; với mẹ, người con chính là tài sản quý giá nhất, là kết tinh của cả một đời yêu thương, hy sinh và chờ đợi của mẹ.

Chữ "đấy thôi" nghe thật giản dị mà thấm thía: Mẹ chẳng đòi hỏi gì ở cuộc đời, chỉ cần con bình an, trưởng thành và hạnh phúc. Bởi thế, câu thơ không chỉ nói về tình mẹ mà còn nhắc mỗi người biết trân trọng mẹ khi còn có thể, bởi có những "gia tài" mất đi rồi không gì có thể tìm lại được. Gia tài của mẹ không phải tiền bạc, nhà cửa, mà là con - đứa con được đánh đổi bằng cả tuổi trẻ, niềm vui và những cay đắng mẹ từng âm thầm chịu đựng. Hai chữ "đấy thôi" nghe nhẹ như một lời nói thường ngày, nhưng chính cái nhẹ ấy lại làm câu thơ sâu sắc, giàu tính triết lý hơn. Mẹ không đòi hỏi gì cho mình. Mẹ chỉ cần con bình yên, trưởng thành.

Bài thơ không dạy trẻ em yêu mẹ bằng những lời giáo huấn mà để các em cảm nhận được tình yêu mẹ từ bước chân "nhón thật khẽ", từ lời chỉ bảo, từ mái tóc bạc và từ người mẹ luôn nhận về mình phần cay đắng, thiệt thòi.

Thơ hay về mẹ thường khiến trái tim người đọc lớn hơn trước tình mẹ. Với bài thơ dung dị này, Đoàn Thị Lam Luyến đã gieo vào tâm hồn trẻ thơ một hạt mầm đẹp, các con biết nhận ra yêu thương, biết trân trọng sự hy sinh để một ngày nào đó hiểu rằng phía sau mỗi bước trưởng thành của bản thân thường có bóng dáng và tinh yên bền bỉ của người mẹ lặng thầm.