Điện ảnh Việt cần tăng cường sự hiện diện của phụ nữ ở vai trò đạo diễn và các vị trí sáng tạo chủ chốt

Khi điện ảnh Việt ngày càng thu hút khán giả với nhiều thể loại và quy mô sản xuất đa dạng, các nhà làm phim nữ đang cho thấy đóng góp sáng tạo của họ vượt xa những đề tài lâu nay vốn được xem là "lãnh địa" của phái đẹp. Từ những bộ phim "bom tấn" về chủ đề chiến tranh như "Mưa đỏ" đến các phim hài ăn khách và những tác phẩm độc lập được quốc tế ghi nhận, vai trò của phụ nữ ngày càng trở nên rõ nét ở các vị trí đạo diễn, nhà sản xuất và quay phim.

Thạc sĩ Trương Phan Kiều Anh, giáo viên môn Truyền thông đa phương tiện thuộc chương trình Dự bị đại học (Foundation) tại RMIT Việt Nam, đặt vấn đề với cách gọi "câu chuyện về phụ nữ" lẫn quan niệm cho rằng đây là những câu chuyện duy nhất mà các nhà làm phim nữ có thể kể. Bà nói: "Quan niệm đó vô tình giới hạn các nhà làm phim nữ trong những trải nghiệm riêng của nữ giới, như thể đây là địa hạt sáng tạo duy nhất dành cho họ".

"Những câu chuyện về hành trình trưởng thành của các cô gái trẻ, chuyện đời phụ nữ, tình yêu đôi lứa, tình cảm gia đình và sự hy sinh không chỉ là những câu chuyện của riêng phụ nữ. Đó là những câu chuyện về con người", bà Kiều Anh nói.

Theo bà, cách gọi này tạo ra tác động kép. Nó giới hạn các nhà làm phim nữ trong một phạm vi đề tài tương đối hẹp, đồng thời biến trải nghiệm của phụ nữ thành một mảng riêng biệt (niche), thay vì nhìn nhận đó là một phần trong trải nghiệm chung của con người đang chờ điện ảnh khám phá. Bà cho rằng các nhà làm phim nữ cần được tự do theo đuổi mọi đề tài và dưới nhiều quy mô. Sự hiện diện của họ mang đến những góc nhìn góp phần làm phong phú cách mà trải nghiệm của con người được hình dung trên màn ảnh.

Doanh thu phòng vé Việt Nam cho thấy cả 2 quan niệm trên đều chưa phản ánh đầy đủ tiềm năng của những bộ phim dẫn dắt bởi những nhà làm phim nữ. Tính đến tháng 8/2026, Mưa đỏ, bộ phim bom tấn về chủ đề chiến tranh của đạo diễn Đặng Thái Huyền, là phim Việt có doanh thu cao nhất. Nụ hôn bạc tỉ, tác phẩm đầu tay trên cương vị đạo diễn của diễn viên Thu Trang, cũng nằm trong số những bộ phim có doanh thu cao nhất cả nước.

Tuy nhiên, phụ nữ vẫn chưa hiện diện tương xứng trong đội ngũ đạo diễn của các phim thương mại ăn khách. Trong 20 phim Việt Nam có doanh thu cao nhất tính đến tháng 8/2026, chỉ có 2 phim do nữ đạo diễn thực hiện.

Nhiều phim thương mại đã đặt phụ nữ và trải nghiệm của họ vào vị trí trung tâm, cho thấy những câu chuyên về phụ nữ đã có vị thế vững chãi trong lòng khán giả. Bà Kiều Anh lưu ý rằng, thách thức không đơn thuần ở việc tăng tần suất xuất hiện của phụ nữ trên màn ảnh, mà còn ở sự đa dạng của câu chuyện và góc nhìn trong phim. Các bộ phim như Mai, Nhà bà Nữ, Lật mặt 7 và Thỏ ơi!! đều đặt nhân vật nữ ở vị trí trung tâm, nhưng dưới những hình mẫu quen thuộc như người mẹ hay con gái luôn hy sinh, đối tượng của khao khát, hay những nhân vật bị đặt dưới sự phán xét về đạo đức.

"Sự hiện diện của phụ nữ, cả trước và sau máy quay, đều đóng vai trò thiết yếu trong việc mở rộng cách mà điện ảnh truyền tải vô vàn trải nghiệm của con người", bà nói.

Bà Kiều Anh chia sẻ: "Việc phụ nữ xuất hiện trong phim hoàn toàn khác với việc họ tham gia quyết định bộ phim đó được sáng tạo thế nào". Những quyết định này được đưa ra ở nhiều khâu, từ biên kịch, đạo diễn, quay phim đến phục trang và dựng phim. Vì vậy, việc tăng cường sự hiện diện của phụ nữ phía sau máy quay có ý nghĩa quan trọng.

Bà cũng nhấn mạnh tầm quan trọng của việc phụ nữ có cơ hội được tiếp tục làm nghề. Thành công của một bộ phim có thể mở ra cơ hội cho các nhà làm phim tham gia những dự án quy mô và ngân sách lớn hơn, nâng cao vị thế đàm phán, cũng như khả năng tiếp cận với nhiều nhà phát hành và khán giả. Nếu thiếu những điều kiện tương xứng, các nhà làm phim nữ khó có thể duy trì và phát triển sự nghiệp sáng tạo qua nhiều bộ phim.

Điện ảnh Việt Nam đã ghi nhận nhiều trường hợp phụ nữ đảm nhận các vai trò chủ chốt ở nhiều khâu khác nhau trong quá trình làm phim. Nhà sản xuất Ngô Thanh Vân đã dẫn dắt những dự án thành công về mặt thương mại như Hai Phượng. Trong khi đó, nhà sản xuất Trần Thị Bích Ngọc của An Nam Productions tham gia các bộ phim được đánh giá cao trên trường quốc tế, như Người vợ ba của đạo diễn Nguyễn Phương Anh (Ash Mayfair) và Skin of youth - Ồn ào tuổi trẻ. Đạo diễn hình ảnh Nguyễn Phan Linh Đan cũng được trao giải Khuyến khích đặc biệt của Pierre Angénieux Tribute, trong khuôn khổ Liên hoan phim Cannes 2026, ghi nhận những đóng góp nổi bật của cô trong lĩnh vực quay phim.

Người vợ ba là một ví dụ cho thấy phụ nữ có thể tham gia ở nhiều khâu sáng tạo trong cùng một tác phẩm. Bộ phim do Ash Mayfair đạo diễn và Trần Thị Bích Ngọc sản xuất, với Chananun Chotrungroj đảm nhiệm vai trò quay phim và Julie Béziau dựng phim.

Tuy nhiên, theo bà Trần Phương Thủy, giảng viên ngành Sản xuất phim kỹ thuật số tại Đại học RMIT Việt Nam, vị trí rõ nét của các nhà làm phim nữ cần gắn liền với thay đổi trong môi trường làm việc.

"Tương tự như nền điện ảnh ở nhiều quốc gia khác, điện ảnh Việt từ lâu vẫn có xu hướng nam giới chiếm ưu thế ở các vị trí sáng tạo chủ chốt", bà Thủy nói.

Bà chỉ ra rằng điều kiện làm việc khắc nghiệt của ngành cùng những định kiến văn hóa về khả năng làm việc của phụ nữ trong môi trường này, việc thiếu cơ hội tiếp cận cố vấn nữ giàu kinh nghiệm, cũng như kỳ vọng khác biệt đối với công việc của phụ nữ là những yếu tố có thể khiến họ gặp trở ngại trên con đường tiến tới các vị trí có quyền ra quyết định.

"Ở tất cả các vị trí trong ngành vẫn chưa đủ cố vấn nữ để hỗ trợ và dìu dắt thế hệ trẻ vươn lên những vị trí cao hơn trong định hướng họ chọn", bà nói.

Bà Thủy cho rằng những rào cản này có thể khiến phụ nữ cảm thấy họ phải chứng minh cả chất lượng công việc lẫn khả năng vượt qua định kiến về những gì phụ nữ có thể làm trong ngành phim. Việc hỗ trợ phụ nữ ngay từ giai đoạn đầu của sự nghiệp có thể góp phần thu hẹp khoảng cách này, đặc biệt thông qua hoạt động cố vấn, tăng cơ hội để họ được biết đến và cơ hội nghề nghiệp trong ngành dành riêng cho phụ nữ.

Bà Thủy cho hay: "Trước hết, những chương trình hoặc khoản tài trợ đặc biệt dành cho nhà làm phim nữ sẽ mang lại hỗ trợ đáng kể. Qua đó, các nhà làm phim nữ có hỗ trợ và tiếp thêm động lực cho nhau, đồng thời tiếp cận nguồn lực phù hợp để phát triển".

Bà cũng đề xuất tăng cường thêm các chính sách khuyến khích dành cho những dự án do phụ nữ chủ trì hoặc có ê-kíp toàn bộ là nữ, qua đó tạo điều kiện để các nhà làm phim mới vào nghề tích lũy kinh nghiệm, xây dựng mạng lưới và phát triển sự nghiệp trong môi trường thuận lợi.

Đối với đào tạo điện ảnh, mục tiêu không phải là tạo ra lộ trình riêng cho phụ nữ, mà là bảo đảm những người có năng lực có cơ hội, tạo dựng được mạng lưới quan hệ và sự tự tin cần thiết để tiến tới những vị trí có quyền đưa các quyết định sáng tạo.

Bà Thủy nhấn mạnh: "Điều quan trọng nhất là gửi ra thông điệp cho các nhà làm phim nữ thấy rằng họ hoàn toàn có thể phát triển và khẳng định vị trí trong ngành".

Trong bối cảnh điện ảnh Việt tiếp tục lớn mạnh, 2 nữ giảng viên cho rằng việc có thêm nhiều tiếng nói đa dạng hơn phía sau máy quay có thể giúp điện ảnh Việt kể những câu chuyện phức tạp và đa dạng hơn, đồng thời mở ra thêm nhiều cơ hội cho các nhà làm phim mới xây dựng sự nghiệp bền vững.