Diễn đàn tháng 10: Trẻ em ngày càng hay nói dối - Chúng ta đang dạy con điều gì?

Không đứa trẻ nào tự nhiên biết nói dối

"Trẻ em ngày càng hay nói dối - Chúng ta đang dạy con điều gì?" - Đó là câu hỏi tôi nghe không ít cha mẹ đặt ra trong những buổi trò chuyện về đồng hành cùng con ở tuổi dậy thì. Người thì kể con giấu điểm kiểm tra, người phát hiện con bịa lý do để chơi điện thoại, người khác lại buồn vì con phủ nhận lỗi dù sự việc đã quá rõ ràng.

Bất chợt tôi nhớ đến một cuộc trò chuyện với cậu em làm trong lĩnh vực an ninh mạng, từ câu chuyện về công nghệ, chúng tôi lại nói đến một chủ đề tưởng như chẳng liên quan - sự trung thực của những đứa trẻ ngày hôm nay.

Cậu em cũng kể một kỷ niệm, ngày còn đi học, môn Tiếng Anh của em chỉ ở mức trung bình khá. Thế nhưng, mỗi lần đi học thêm cô giáo, điểm kiểm tra lại cao hẳn, không đi học thêm thì kết quả chỉ ở mức trung bình. Đến khi trưởng thành, em mới hiểu rằng nhiều nội dung trong bài kiểm tra đã được dạy trước ở lớp học thêm.

Câu chuyện dừng ở đó, không ai kết luận đúng sai, nhưng nó khiến tôi nghĩ nhiều hơn về cách một đứa trẻ hình thành nhận thức về sự trung thực, điều khiến tôi trăn trở không phải là chuyện học thêm, mà là những gì một đứa trẻ học được từ chính trải nghiệm ấy.

Khi một đứa trẻ lớn lên trong môi trường mà lời nói và việc làm của người lớn không phải lúc nào cũng giống nhau, trẻ sẽ tin vào điều gì? Chúng ta vẫn nghĩ trẻ học từ những lời dạy, nhưng thực tế, các em học nhiều hơn từ những gì mình quan sát được, từ cách người lớn sống mỗi ngày.

Người lớn dạy con phải trung thực, nhưng khi mua vé xe hay vé tham quan lại sẵn sàng khai gian tuổi của con để được giảm tiền. Chúng ta nhắc con phải giữ lời hứa, nhưng nhiều khi chính mình lại thất hứa với con

Những điều ấy diễn ra rất tự nhiên, đến mức nhiều người lớn không còn xem đó là nói dối, nhưng trẻ thì khác, các em ghi nhớ tất cả.

Trong nhà trường cũng vậy, học sinh được dạy về sự công bằng, sự trung thực và tinh thần học thật, thi thật. Thế nhưng, ở một số nơi vẫn còn những áp lực thành tích, những cách ứng xử thiếu nhất quán hoặc những "luật bất thành văn" mà học sinh buộc phải thích nghi. Trẻ sẽ học được điều gì khi những nguyên tắc được dạy không hoàn toàn trùng khớp với những gì các em chứng kiến mỗi ngày?

Khi người lớn dạy một điều nhưng sống theo một điều khác

Gia đình và nhà trường là hai môi trường đầu tiên hình thành nhân cách, thì xã hội chính là lớp học thứ ba mà trẻ không thể đứng ngoài.

Đó là lời nhắc rằng việc hình thành nhân cách của một đứa trẻ chưa bao giờ là trách nhiệm của riêng ai. Gia đình gieo những hạt mầm đầu tiên, nhà trường chăm sóc để hạt mầm ấy lớn lên, còn xã hội sẽ quyết định hạt mầm ấy được nuôi dưỡng trong một môi trường như thế nào.

Nếu ba môi trường ấy cùng gửi đến trẻ một thông điệp thống nhất rằng sự thật luôn được tôn trọng, sự trung thực sẽ không còn là một bài học đạo đức khô khan, mà sẽ trở thành một lựa chọn tự nhiên.

Ngược lại, nếu trẻ liên tục chứng kiến khoảng cách giữa điều người lớn nói và điều người lớn làm, thì thật khó để trách các em khi một ngày nào đó cũng chọn nói dối thay vì trung thực.

Không phải đứa trẻ nào nói dối cũng vì muốn che giấu sự thật, nhiều khi, đó chỉ là phản xạ để tự bảo vệ mình trước nỗi sợ bị trách phạt, những ánh mắt thất vọng hay một trận đòn. Nếu sau mỗi lần nói thật trẻ đều phải nhận về sự trừng phạt, rất khó để các em tin rằng trung thực là điều nên lựa chọn. Ngược lại, khi biết mình sẽ được lắng nghe trước khi bị phán xét, trẻ sẽ có nhiều dũng khí hơn để thừa nhận sai lầm.

Sự trung thực không được hình thành từ những khẩu hiệu treo trên tường lớp học hay những lời răn dạy trong bữa cơm gia đình. Nó được nuôi dưỡng từ những điều rất nhỏ: Cha mẹ dám nhận lỗi với con khi mình sai, giáo viên công bằng với mọi học sinh, người lớn giữ lời hứa và trên hết là một môi trường mà ở đó, sự thật luôn được tôn trọng.

Không có đứa trẻ nào sinh ra đã trung thực hay dối trá, trung thực là kết quả của hàng nghìn điều trẻ nhìn thấy, nghe thấy và cảm nhận được mỗi ngày từ gia đình, nhà trường và xã hội.

Vì thế, trước khi trách một đứa trẻ đã biết nói dối, có lẽ người lớn nên tự hỏi mình một câu: Hôm nay, chính cách sống của chúng ta đang dạy con điều gì? Bởi trẻ em không lớn lên bằng những điều người lớn nói, mà bằng những điều người lớn lựa chọn làm trước mắt các em.

Người lớn phải trở thành tấm gương về sự trung thực

Theo NCS, ThS. Tâm lý học Dương Hà (Viện trưởng Viện Tâm lý Đời sống (LPI), không nên vội quy kết một đứa trẻ nói dối là hư hay thiếu trung thực. Bởi phía sau mỗi lời nói dối thường là một nhu cầu tâm lý hoặc một nỗi sợ mà trẻ chưa biết cách bộc lộ.

Trẻ có thể nói dối vì sợ bị cha mẹ la mắng, trừng phạt hoặc làm cha mẹ thất vọng, có em nói dối để tránh cảm giác xấu hổ, bảo vệ lòng tự trọng.

Theo chuyên gia, để trẻ dám nói thật, điều quan trọng không phải là tăng cường hình phạt, mà là xây dựng một môi trường an toàn, nơi sự thật được đón nhận bằng sự lắng nghe, tôn trọng và đồng hành.

Trước hết, cha mẹ cần dành thời gian gần gũi, lắng nghe con với thái độ bình tĩnh, không phán xét. Khi con mắc lỗi, hãy kiểm soát cảm xúc trước khi đặt câu hỏi. Nếu mỗi lần nói thật đều bị quát mắng, xúc phạm hoặc trừng phạt nặng nề, trẻ sẽ dần học cách che giấu sự thật để tự bảo vệ mình.

Bên cạnh đó, thay vì chất vấn, cha mẹ nên sử dụng những câu hỏi mở như: "Chuyện gì đã xảy ra?" hoặc "Con cần bố mẹ giúp gì?". Những câu hỏi này giúp trẻ cảm nhận được rằng cha mẹ muốn thấu hiểu và cùng con tìm cách giải quyết vấn đề, chứ không chỉ tìm lỗi để trách phạt.

Chuyên gia cũng nhấn mạnh, cha mẹ cần ghi nhận sự trung thực của con, ngay cả khi sự thật ấy khiến mình chưa hài lòng. Trẻ cần hiểu rằng các em vẫn phải chịu trách nhiệm về hành vi của mình, nhưng sẽ không bị phủ nhận giá trị chỉ vì đã mắc sai lầm.

Cuối cùng, người lớn phải trở thành tấm gương về sự trung thực, cha mẹ cần hạn chế nói dối trước mặt con, dám nhận lỗi khi mình sai và giữ lời hứa với con. Chính sự nhất quán giữa lời nói và hành động sẽ giúp trẻ hình thành niềm tin rằng nói thật là điều an toàn, sai lầm luôn có thể sửa chữa và các em luôn được yêu thương trong suốt quá trình trưởng thành.