Diễn đàn tháng 6: Hôn nhân trẻ và “bài toán” gia đình mở rộng

Chiếc phao tài chính và "quyền lực" tay hòm chìa khóa

Bước vào ngưỡng cửa hôn nhân, áp lực tài chính luôn là hòn đá tảng đè nặng lên vai những người trẻ. Trong bối cảnh việc làm chưa ổn định và tích lũy cá nhân còn mỏng, cha mẹ chính là chiếc "phao cứu sinh" đắc lực nhất.

Câu chuyện của Ngọc, một người vợ trẻ 26 tuổi sống tại Hưng Yên, là một ví dụ điển hình. Khi mới cưới, hai vợ chồng đối mặt với trăm thứ lo, đặc biệt là khi chuẩn bị đón đứa con đầu lòng. Thu nhập ít ỏi từ công việc làm tóc của Ngọc chẳng thấm tháp vào đâu. Chính lúc này, sự hỗ trợ từ cha mẹ chồng - từ việc cho tiền chi tiêu hằng ngày đến hỗ trợ vốn làm ăn - đã giúp con thuyền nhỏ của họ đứng vững qua sóng gió. Tương tự, Thúy (30 tuổi, Hưng Yên) chia sẻ rằng nếu không có bố mẹ chồng chu cấp kinh tế và hỗ trợ chăm sóc các con khi vợ chồng cô bận rộn, cuộc sống của họ chắc chắn sẽ rơi vào bế tắc.

Tuy nhiên, "chiếc bánh kinh tế" ấy luôn đi kèm với những quy luật ngầm về quyền lực quản lý tài chính.

Đề tài nghiên cứu Ảnh hưởng của gia đình mở rộng đến đời sống hôn nhân của vợ chồng trẻ ở Việt Nam của TS. Vũ Thị Thanh (Viện Nghiên cứu Con người, Gia đình và Giới - Viện Hàn lâm Khoa học xã hội Việt Nam) chỉ ra một thực tế: Khi các cặp vợ chồng trẻ lựa chọn ra ở riêng, người vợ thường là người nắm tay hòm chìa khóa, tự do quán xuyến mọi chi tiêu. Nhưng khi sống chung trong một mái nhà mở rộng, cán cân quyền lực lập tức thay đổi. Như trường hợp của Minh (29 tuổi, Hà Nội), cô cảm thấy hoàn toàn thoải mái khi để mẹ chồng giữ tiền và đi chợ hộ. Minh chia sẻ: "Em không ngại đi chợ vì em là con cả trong gia đình và em quen với việc giữ tiền và mua thực phẩm. Tuy nhiên, bây giờ em sống với gia đình chồng, em nghĩ mình nên thuận theo lối sống của gia đình anh ấy". Sự "nhường quyền" này một mặt giúp người vợ giải phóng khỏi áp lực lo toan, nhưng mặt khác lại vô tình làm giảm đi tính tự chủ của họ trong chi tiêu gia đình.

Đặc biệt, sự phân biệt trong việc chi tiêu cho nhà nội và nhà ngoại cũng bộc lộ những khoảng cách giới sâu sắc. Phụ nữ trẻ sẵn sàng công khai chi tiền, mua sắm để củng cố mối quan hệ với nhà chồng. Nhưng khi muốn hỗ trợ bố mẹ đẻ, họ thường phải đối mặt với tâm lý e ngại, lén lút lập "quỹ riêng". Trịnh (26 tuổi, Hà Nội) thừa nhận cô phải có một khoản tiền riêng để tự do lo cho cha mẹ ruột mà không phải giải thích hay xin phép gia đình chồng, nhằm tránh những xung đột không đáng có.

Gánh nặng việc nhà và vai trò "cầu nối" của người chồng

Không chỉ dừng lại ở câu chuyện tiền bạc, gia đình mở rộng còn định hình lại toàn bộ không gian sinh hoạt và cách phân công lao động của các cặp vợ chồng.

Gánh nặng chăm sóc con nhỏ và dọn dẹp nhà cửa của Quỳnh (26 tuổi, Hà Nội) được giảm nhẹ đi rất nhiều nhờ có mẹ đẻ và mẹ chồng thay phiên trông nom. Sự giúp đỡ này là nguồn lực tinh thần vô giá. Thế nhưng, TS. Vũ Thị Thanh đã bóc tách một nghịch lý mang tính "hai mặt" từ sự hỗ trợ này: Chính sự vun vén, bao bọc của các bà mẹ lại vô tình tạo ra cái cớ để các ông chồng đứng ngoài cuộc chiến việc nhà.

Minh (29 tuổi, Hà Nội) kể rằng, cô luôn sẵn sàng vào bếp dọn dẹp sau bữa ăn, dù mệt nhưng cô cố gắng tránh nhờ chồng vì lo mẹ chồng xót con trai. Sự hiện diện của người mẹ chồng vô tình dựng lên một bức tường ngăn cách người đàn ông chia sẻ gánh nặng với vợ. Nhiều người vợ dù trong lòng không thoải mái, nhưng vẫn chấp nhận nén nhịn vì nghĩ rằng gánh nặng đã được mẹ chồng san sẻ bớt.

Trận chiến tâm lý ấy càng trở nên phức tạp hơn khi xung đột vợ chồng nổ ra dưới sự chứng kiến của các bậc phụ huynh.

Khi Tâm (27 tuổi, Hưng Yên) cãi nhau với chồng đến mức anh tức giận đạp đổ xe của cô, chính mẹ chồng là người đứng ra khuyên bảo. Nhưng lời khuyên ấy lại mang đậm màu sắc của định kiến: Bà khuyên các con nên hòa thuận để "hàng xóm đỡ chê cười", và gián tiếp định hướng người vợ phải nhẫn nhịn. Lối ứng xử này, theo TS. Vũ Thị Thanh, dù làm dịu đi căng thẳng nhất thời nhưng lại vô tình củng cố thêm các chuẩn mực giới truyền thống, buộc người phụ nữ phải chọn giải pháp "dĩ hòa vi quý" bằng sự cam chịu.

Trong vòng xoáy ấy, vai trò "cầu nối" của người chồng trở thành yếu tố quyết định. Hiến (28 tuổi, Hà Nội) chia sẻ góc nhìn đầy trách nhiệm: "Mình ở trong tình thế tiến thoái lưỡng nan, không nên bênh vực vợ hay mẹ. Nếu vợ mình sai, mình sẽ nói riêng với cô ấy, và mình cũng sẽ làm vậy với mẹ nếu bà sai. Mình yêu vợ nhưng mẹ mình có thể không yêu cô ấy, vì vậy mình phải cân bằng hai bên". Những người chồng biết chủ động khen ngợi vợ trước mặt mẹ, hoặc khéo léo góp ý riêng như Hiến chính là chất keo hóa giải những rạn nứt thế hệ.

Tìm ranh giới ứng xử giữa các thế hệ

Sự chuyển dịch từ các mô hình cư trú cứng nhắc sang các lựa chọn linh hoạt hơn - như việc một số cặp đôi chọn sống cùng nhà ngoại dựa trên những tính toán kinh tế thực tế - cho thấy hôn nhân hiện đại tại Việt Nam đang tự điều chỉnh để thích nghi với thời cuộc. Dẫu vậy, những lát cắt sâu sắc từ nghiên cứu của TS. Vũ Thị Thanh đã bóc tách một thực tế không thể phủ nhận: Gia đình mở rộng vẫn luôn là một thực thể có tính "hai mặt" trong xã hội đương đại.

Một mặt, đó là điểm tựa vững chắc về tài chính, là nguồn nâng đỡ tinh thần và là giải pháp chia sẻ gánh nặng chăm sóc con cái vô giá cho người trẻ. Nhưng ở mặt ngược lại, chính sự bao bọc và can thiệp sâu của thế hệ đi trước lại vô tình trở thành chiếc khung cố hữu, duy trì các chuẩn mực giới truyền thống và làm chậm tiến trình bình đẳng giới ngay trong mỗi nếp nhà.

Để con thuyền hôn nhân của các cặp vợ chồng trẻ lướt đi êm ả, lời giải không nằm ở sự tách rời hay bài xích cực đoan. Sức bền của một gia đình hiện đại phụ thuộc vào việc các thành viên biết nhìn nhận đa chiều, tôn trọng sự khác biệt thế hệ và khéo léo thiết lập một ranh giới ứng xử văn minh - nơi sự hỗ trợ của cha mẹ được trân trọng, nhưng quyền tự chủ của người trẻ luôn được vẹn nguyên.