Diễn đàn tháng 6: Người trẻ “tái cấu trúc” giá trị gia đình ra sao khi tổ ấm chạm sóng công nghệ?

Những "bữa cơm số" và khoảng cách vô hình giữa các thế hệ

Cứ đến 7 giờ tối, gia đình ông Thành (60 tuổi, Hà Nội) quây quần bên mâm cơm. Khác với không khí rộn rã răn dạy, chia sẻ của chục năm về trước, mâm cơm dạo này thưa tiếng người nhưng lại thừa tiếng... công nghệ. Ngồi vào bàn ăn, cậu con trai 25 tuổi một tay cầm đũa, tay còn lại lướt màn hình điện thoại để kiểm tra thông báo công việc từ các đối tác. Thỉnh thoảng, tiếng "tinh tinh" thông báo tin nhắn từ mạng xã hội lại vang lên, cắt ngang mạch chuyện trò dang dở của hai bố mẹ. Cậu con trai chỉ ngước lên cười trừ rồi lại chìm đắm vào thế giới riêng trên màn hình phẳng.

Câu chuyện của nhà ông Thành không phải là cá biệt mà đang phản ánh một thực tế sinh động về cách không gian số len lỏi vào từng nếp nhà. Trong bài nghiên cứu có chủ đề Thanh niên Việt Nam với sự biến đổi giá trị gia đình trong bối cảnh hội nhập và chuyển đổi số của TS Trần Thị Phi Hằng (Học viện Thanh thiếu niên Việt Nam) và Võ Quốc Đạt, hai tác giả đã chỉ ra rằng, môi trường số đang mang lại những tác động mang tính hai mặt đối với hệ giá trị gia đình của thanh niên Việt Nam hiện nay.

Một mặt, Internet và các nền tảng mạng xã hội giúp người trẻ mở rộng tầm nhìn, thúc đẩy sự cởi mở, bình đẳng, tôn trọng quyền cá nhân và nâng cao khả năng tiếp cận tri thức mới. Thanh niên ngày nay có ý thức rất cao về bình đẳng giới, sự thấu hiểu và quyền tự chủ trong các mối quan hệ.

Tuy nhiên, mặt trái của "đồng tiền công nghệ" này lại là sự suy giảm các tương tác trực tiếp. Nghiên cứu nhấn mạnh, việc sử dụng các thiết bị điện tử với tần suất cao đang trực tiếp thu hẹp thời gian sinh hoạt chung, khiến mối quan hệ giữa các thành viên có xu hướng giảm tính gắn kết mặt đối mặt. Một bộ phận thanh niên xuất hiện tâm lý so sánh, áp lực lối sống từ thế giới ảo, hoặc chọn cách chia sẻ, tìm kiếm sự thỏa mãn cảm xúc trên không gian mạng thay vì đối thoại trực tiếp với người thân.

Kết hôn muộn và mô hình gia đình linh hoạt

Không chỉ dừng lại ở cách giao tiếp, dòng chảy số và xu hướng hội nhập còn làm thay đổi căn cốt quan niệm của giới trẻ về hôn nhân. Minh Anh (29 tuổi, TP.HCM), một chuyên viên đồ họa kỹ thuật số, thay vì vội vã lập gia đình ở tuổi 22-23 như mẹ mình ngày xưa, Minh Anh lựa chọn cuộc sống độc thân. Cô dồn sức cho sự nghiệp và những chuyến trải nghiệm văn hóa xuyên biên giới. Cô chia sẻ: "Với mình, kết hôn không phải là hoàn thành một nghĩa vụ gia tộc, mà là khi bản thân thực sự sẵn sàng về cả tài chính lẫn cảm xúc để chia sẻ cuộc đời với một người phù hợp".

Xu hướng cá nhân hóa và đề cao chất lượng cuộc sống này đã được TS Trần Thị Phi Hằng và Võ Quốc Đạt đúc kết một cách khoa học qua dữ liệu thực tế. Nghiên cứu chỉ ra rằng, đối với thanh niên hiện đại, các mối quan hệ gia đình đã dịch chuyển từ sự ràng buộc mang tính truyền thống (như bổn phận nối dõi tông đường, sự sắp đặt của cha mẹ) sang các mối quan hệ dựa trên sự lựa chọn cá nhân và sự thỏa mãn cảm xúc. Người trẻ sẵn sàng bày tỏ quan điểm, tìm kiếm sự hòa hợp giữa đời sống tình cảm và phát triển cá nhân, chủ động điều chỉnh mối quan hệ theo hướng linh hoạt chứ không khép mình vào khuôn mẫu cứng nhắc.

Chính sự thay đổi trong nhận thức này đã dẫn đến xu hướng kết hôn muộn, trì hoãn sinh con và sự lên ngôi của mô hình gia đình hạt nhân nhỏ gọn, linh hoạt. Trích dẫn số liệu từ Tổng cục Thống kê (2024), hai tác giả cho thấy, tuổi kết hôn trung bình lần đầu của người Việt Nam liên tục tăng qua các năm (năm 2023 là 27,2 tuổi và năm 2024 lên đến 27,3 tuổi). Đặc biệt, tại các vùng đô thị hóa cao như Đông Nam Bộ, tỷ lệ người trẻ lựa chọn kết hôn muộn lên tới 32,9%. Điều này cho thấy giới trẻ ưu tiên sự ổn định về kinh tế, khả năng chăm sóc con cái toàn diện hơn là số lượng thành viên trong gia đình.

Dù vậy, hội nhập không đồng nghĩa với việc xóa bỏ cội nguồn. Điểm cốt lõi được nghiên cứu khẳng định là đại bộ phận thanh niên Việt Nam vẫn coi gia đình là không gian quan trọng nhất để gắn kết và hỗ trợ tinh thần. Sự biến đổi ở đây thực chất là một quá trình "tái cấu trúc" hệ giá trị dưới ảnh hưởng của thời đại. Thanh niên hiện đại đang hướng tới một mô hình gia đình dân chủ hơn, nơi mà mối quan hệ giữa nam và nữ, giữa cha mẹ và con cái được xây dựng trên sự lắng nghe, chia sẻ chân thành và tôn trọng không gian riêng của nhau chứ không còn mang tính áp đặt, thứ bậc như trước.

Bản lĩnh của người trẻ

Sự biến đổi hệ giá trị gia đình của thanh niên vừa phản ánh xu thế phát triển tất yếu của một xã hội hiện đại, vừa đặt ra không ít thách thức trong việc duy trì các nét đẹp văn hóa truyền thống. Để người trẻ không bị lạc lõng hay lệch chuẩn trong không gian số mở rộng, TS Trần Thị Phi Hằng và Võ Quốc Đạt đã đề xuất những nhóm giải pháp mang tính chiến lược và đồng bộ.

Về phía nhà nước và cơ quan chức năng: Cần tiếp tục cải thiện các chính sách an sinh xã hội, hỗ trợ thanh niên về môi trường học tập, việc làm, nhà ở và chăm sóc sức khỏe nhằm giảm bớt áp lực kinh tế, tạo bệ đỡ vững chắc để họ an tâm dựng xây gia đình. Đồng thời, cần đổi mới phương thức giáo dục, tuyên truyền về giá trị gia đình theo hướng hiện đại, gần gũi, giúp người trẻ nâng cao kỹ năng sử dụng mạng xã hội an toàn, có bộ lọc thông tin đa chiều, lành mạnh.

Về phía gia đình: Cha mẹ cần chủ động thay đổi tư duy giáo dục, rũ bỏ phương pháp áp đặt một chiều để tăng cường đối thoại, lắng nghe và đồng hành cùng con cái. Gia đình hiện đại phải là nơi biết tự thích ứng với công nghệ, biết tạo ra những khoảng lặng không thiết bị điện tử để thu hút các thành viên quay về với tương tác trực tiếp, duy trì hơi ấm của sự gắn kết đời thực.

Về phía bản thân thanh niên: Mỗi người trẻ cần ý thức được vai trò trung tâm của mình - vừa là chủ thể tiếp nhận, vừa là người kiến tạo các giá trị mới. Sự tự chủ, cởi mở chỉ thực sự có giá trị khi nó được neo giữ bởi trách nhiệm với cộng đồng và lòng biết ơn đối với các giá trị gia đình cốt lõi.