Diễn đàn tháng 7: Bình đẳng giới là yếu tố không thể thiếu khi muốn người trẻ lựa chọn sinh đủ 2 con

Ông Matt Jackson, Trưởng đại diện Quỹ Dân số Liên hợp quốc (UNFPA) tại Việt Nam cho rằng, việc Việt Nam đạt quy mô dân số 100 triệu người và Quốc hội thông qua Luật Dân số là dấu mốc quan trọng, thể hiện sự chuyển dịch từ tư duy kế hoạch hóa gia đình sang cách tiếp cận "dân số và phát triển", lấy con người làm trung tâm của mọi chính sách. Đây là nền tảng quan trọng để giải quyết những thách thức nhân khẩu học trong giai đoạn mới.

"Qua các cuộc khảo sát và dữ liệu dân số, chúng tôi nhận thấy các chính sách khuyến sinh đơn thuần thường không mang lại hiệu quả như mong muốn. Điều quan trọng là phải đặt nhu cầu, quyền lựa chọn và chất lượng cuộc sống của từng cá nhân vào trung tâm của các chính sách. Khi đó, các cặp vợ chồng và gia đình mới có điều kiện để phát triển và sẵn sàng sinh con theo mong muốn", ông Matt Jackson nhấn mạnh.

UNFPA vừa thực hiện cuộc khảo sát với 108.000 thanh niên tại 73 quốc gia, trong đó có Việt Nam, nhằm tìm hiểu kỳ vọng cũng như những lo lắng của giới trẻ về tương lai. Kết quả cho thấy tới 90% thanh niên mong muốn có được sự ổn định về kinh tế, sức khỏe và an sinh trước khi lập gia đình.

Đáng chú ý, phần lớn người trẻ vẫn mong muốn kết hôn và có hai con. Tuy nhiên, để hiện thực hóa mong muốn đó, họ cần những điều kiện giúp họ cảm thấy ổn định và an tâm về tương lai. Quyết định sinh con đang chịu tác động của hàng loạt yếu tố như khó tìm được việc làm ổn định, giá nhà ngày càng cao, chi phí nuôi dạy trẻ lớn, áp lực chăm sóc con cái và cả những lo ngại về biến đổi khí hậu hay tương lai của xã hội.

Theo Trưởng đại diện UNFPA, đây đều là những rào cản thực tế. Nếu không được tháo gỡ, người trẻ sẽ tiếp tục trì hoãn kết hôn hoặc sinh ít con hơn mong muốn.

Đồng hành cùng người trẻ

Không chỉ đối mặt với mức sinh thấp ở nhiều địa phương, Việt Nam còn đang bước vào giai đoạn già hóa dân số với tốc độ nhanh hàng đầu khu vực. Theo dự báo, đến năm 2034, hơn 20% dân số Việt Nam sẽ từ 60 tuổi trở lên, chính thức trở thành quốc gia có dân số già. Ông Matt Jackson cho rằng đây vừa là thách thức, vừa là lời nhắc nhở để Việt Nam sớm xây dựng các chính sách dài hạn về an sinh xã hội và chăm sóc người cao tuổi.

Hiện nay, khoảng 90% người cao tuổi Việt Nam vẫn được chăm sóc tại gia đình. Tuy nhiên, đa số người thân không được đào tạo chuyên môn để chăm sóc người già mắc nhiều bệnh mạn tính hoặc suy giảm chức năng. Trong khi đó, tuổi thọ trung bình của người Việt đã vượt 74 tuổi, nhưng khoảng 10 năm cuối đời lại là giai đoạn phải sống chung với nhiều bệnh tật.

Theo ông Matt Jackson, phát triển hệ thống chăm sóc dài hạn, các dịch vụ chăm sóc tại cộng đồng, cơ sở dưỡng lão chuyên nghiệp và nguồn nhân lực chăm sóc người cao tuổi sẽ không chỉ nâng cao chất lượng cuộc sống mà còn tạo động lực cho "kinh tế chăm sóc" và "kinh tế bạc" phát triển.

Bên cạnh việc chuẩn bị cho xã hội già hóa, ông cho rằng Việt Nam đang sở hữu lợi thế rất lớn với khoảng 21 triệu thanh niên, lực lượng trẻ đông nhất trong lịch sử. Đây là nguồn lực quý giá nếu được đầu tư đúng hướng.

"Điều cần thiết là phải lắng nghe tiếng nói của người trẻ và để họ tham gia vào quá trình xây dựng chính sách. Họ hiểu rõ nhất những khó khăn mình đang gặp phải và cũng là những người sẽ quyết định tương lai dân số của đất nước", ông nói.

Theo Trưởng đại diện UNFPA, người trẻ không từ bỏ mong muốn xây dựng gia đình. Điều họ cần là một môi trường thuận lợi để hiện thực hóa kế hoạch đó. Những chính sách về nhà ở, việc làm bền vững, bình đẳng giới, nghỉ thai sản, hệ thống chăm sóc trẻ em chất lượng, hỗ trợ điều trị hiếm muộn và an sinh xã hội sẽ góp phần giảm bớt gánh nặng cho các cặp vợ chồng trẻ.

Ông cũng nhấn mạnh, khi bàn về dân số, không nên chỉ nhìn vào các chỉ số hay quy mô dân số mà cần nhìn vào chất lượng cuộc sống của mỗi người dân. "Khi hiểu người dân mong muốn điều gì và giúp họ vượt qua những rào cản đang tồn tại, chúng ta sẽ tạo được môi trường để họ tự tin kết hôn, sinh con và nuôi dạy con. Đó cũng là cách xây dựng một xã hội phát triển bền vững", ông Matt Jackson chia sẻ.

Theo ông Matt Jackson, kinh nghiệm quốc tế cho thấy không thể định hướng các xu hướng dân số bằng cách gây áp lực buộc người trẻ kết hôn sớm hơn hoặc sinh nhiều con hơn. Đây là những lựa chọn mang tính cá nhân sâu sắc. Chính sách cần tập trung tạo ra những điều kiện giúp người trẻ theo đuổi khát vọng của mình, bao gồm giáo dục chất lượng, việc làm thỏa đáng, nhà ở phù hợp với khả năng chi trả, các dịch vụ sức khỏe tình dục và sức khỏe sinh sản dễ tiếp cận, hệ thống an sinh xã hội vững chắc và dịch vụ chăm sóc trẻ em đáng tin cậy. 

Bình đẳng giới là yếu tố không thể thiếu trong những nỗ lực này. Phụ nữ vẫn đảm nhận phần lớn công việc chăm sóc không được trả công và thường phải cân nhắc giữa sự nghiệp và gia đình, trong khi nam giới ít khi phải đối mặt với áp lực tương tự. Khi trách nhiệm chăm sóc được chia sẻ công bằng và nơi làm việc có chính sách hỗ trợ các bậc cha mẹ trẻ, việc xây dựng gia đình mới thực sự trở thành một lựa chọn, thay vì buộc họ phải hy sinh một mục tiêu quan trọng khác.