Đối mặt nhiều áp lực, phụ nữ dễ gặp vấn đề về sức khỏe tâm thần

Theo Tổ chức Y tế Thế giới (WHO), năm 2023, ước tính khoảng 322 triệu người trên toàn cầu mắc trầm cảm, tương đương 4% dân số thế giới. Đáng chú ý, trầm cảm ở nữ giới cao gấp khoảng 1,5 lần so với nam giới; tỷ lệ mắc ở người trưởng thành lần lượt là 6,2% ở nữ và 4,1% ở nam. Đặc biệt, hơn 10% phụ nữ mang thai và phụ nữ sau sinh trên toàn cầu gặp tình trạng trầm cảm.

Tại Việt Nam, tỷ lệ mắc các vấn đề liên quan đến sức khỏe tâm thần có xu hướng tăng, nữ giới cao hơn nam giới. Tuy nhiên hiện cơ sở hạ tầng về chăm sóc sức khỏe tâm thần còn hạn chế và đa số chưa được tiếp cận điều trị phù hợp.

Những con số này cho thấy sức khỏe tâm thần là vấn đề cần được quan tâm, nhất là đối với phụ nữ, nhóm đối tượng phải đối mặt với nhiều thay đổi về tâm sinh lý cùng áp lực từ công việc, gia đình và trách nhiệm chăm sóc con cái.

PV Báo Phụ nữ Việt Nam có cuộc trao đổi với TS.BS Trịnh Hồng Hạnh, Phó Chủ nhiệm Khoa Sản, Bệnh viện An Sinh (TPHCM) về các yếu tố khiến phụ nữ dễ gặp các vấn đề về sức khỏe tâm thần, cách nhận biết sớm và chủ động bảo vệ sức khỏe.

+ Thưa bác sĩ, những năm gần đây, sức khỏe tâm thần đang trở thành vấn đề đáng quan tâm trong xã hội, đặc biệt ở phụ nữ. Từ thực tế chuyên môn, bác sĩ đánh giá như thế nào về tình trạng này?

TS.BS Trịnh Hồng Hạnh: Trong những năm gần đây, áp lực từ công việc, kinh tế, các mối quan hệ xã hội và những thay đổi về tâm sinh lý ảnh hưởng đáng kể đến cuộc sống của người dân. Trong đó, phụ nữ là nhóm có thể phải đối mặt với nhiều áp lực cùng lúc.

Ngoài công việc và trách nhiệm xã hội như nam giới, phụ nữ còn đảm nhận vai trò làm mẹ, chăm sóc con cái và quán xuyến công việc gia đình. Khi phải gánh vác quá nhiều trách nhiệm trong thời gian dài, không có đủ thời gian nghỉ ngơi và chăm sóc bản thân, họ dễ rơi vào tình trạng căng thẳng, kiệt sức, ảnh hưởng đến sức khỏe tâm thần cũng như chất lượng cuộc sống của bản thân và gia đình.

Đây là vấn đề cần được quan tâm đúng mức, bởi sức khỏe tâm thần có mối liên hệ chặt chẽ với sức khỏe thể chất, đời sống gia đình và khả năng làm việc của phụ nữ.

+ Những dấu hiệu nào có thể giúp nhận biết một người phụ nữ đang gặp vấn đề về sức khỏe tâm thần, thưa bác sĩ?

TS.BS Trịnh Hồng Hạnh: Một trong những dấu hiệu dễ nhận thấy là sự thay đổi về cảm xúc và hành vi so với trước đây. Chẳng hạn, một người vốn vui vẻ, nhiệt tình, yêu thích công việc và các hoạt động xã hội nhưng bỗng trở nên buồn bã, lo lắng, dễ cáu gắt hoặc dễ xúc động, hay khóc.

Họ cũng có thể mất hứng thú với những công việc từng yêu thích, cảm thấy cuộc sống thiếu mục tiêu, không còn động lực phấn đấu. Một số người có biểu hiện mất ngủ, ngủ không sâu giấc, thức dậy sớm; trong khi những người khác lại ngủ nhiều hơn bình thường.

Ngoài ra, người gặp vấn đề về sức khỏe tâm thần có thể thường xuyên mệt mỏi, thiếu năng lượng, ăn uống kém, giảm khả năng tập trung và trí nhớ. Họ có xu hướng thu mình, ngại giao tiếp, không muốn gặp gỡ mọi người, thậm chí xuất hiện cảm giác vô dụng, tuyệt vọng.

Khi nhận thấy những thay đổi này kéo dài hoặc ảnh hưởng đến sinh hoạt, công việc, người thân cần quan tâm, chia sẻ và khuyến khích họ tìm đến bác sĩ để được đánh giá. Những dấu hiệu trên có thể liên quan đến trầm cảm hoặc các vấn đề sức khỏe tâm thần khác, nhưng không thể chỉ dựa vào biểu hiện bên ngoài để tự kết luận bệnh.

+ Với phụ nữ sau sinh, các biểu hiện này có gì khác biệt so với những phụ nữ gặp vấn đề về sức khỏe tâm thần ở các giai đoạn khác như đang mang thai, tiền mãn kinh?

TS.BS Trịnh Hồng Hạnh: Phụ nữ sau sinh có những đặc điểm riêng về thể chất và tâm lý. Trong suốt thai kỳ, họ phải trải qua nhiều thay đổi về cơ thể, đồng thời lo lắng cho sức khỏe của bản thân và em bé. Quá trình sinh nở cũng khiến cơ thể chịu nhiều tổn hao, đau đớn và cần thời gian hồi phục.

Sau khi sinh, người mẹ tiếp tục đối mặt với trách nhiệm chăm sóc con, từ giấc ngủ, bữa ăn đến những nhu cầu hằng ngày của trẻ. Nếu tình trạng lo lắng kéo dài, cộng thêm thiếu ngủ, áp lực gia đình và công việc, người mẹ có thể dễ gặp những vấn đề về tâm lý.

Đặc biệt, những phụ nữ vốn đã chịu nhiều căng thẳng trước đó, thiếu sự hỗ trợ từ người thân hoặc gặp khó khăn trong cuộc sống sẽ cần được quan tâm nhiều hơn. Vì vậy, việc chăm sóc sức khỏe tâm thần cho phụ nữ sau sinh cần được chú trọng, không chỉ trong thời gian mang thai mà cả sau khi em bé chào đời.

+ Trong quá trình theo dõi và điều trị, theo bác sĩ những nhóm phụ nữ nào cần được chú ý nhiều hơn về sức khỏe tâm thần?

TS.BS Trịnh Hồng Hạnh: Từ góc độ sản khoa, tôi cho rằng cần quan tâm đến phụ nữ trong giai đoạn tiền mãn kinh, mãn kinh; phụ nữ mang thai và sau sinh, đặc biệt là những người không nhận được sự chia sẻ, hỗ trợ từ gia đình.

Bên cạnh đó, phụ nữ mắc bệnh mạn tính, phải điều trị kéo dài cũng có thể chịu áp lực tâm lý do tình trạng sức khỏe ảnh hưởng đến sinh hoạt và cuộc sống. Những người có tiền sử gia đình mắc các vấn đề sức khỏe tâm thần cũng cần được theo dõi phù hợp.

Điều quan trọng là không nên chỉ chú ý đến những người đã có biểu hiện bệnh rõ rệt. Gia đình và nhân viên y tế cần quan tâm đến những thay đổi về tâm trạng, giấc ngủ, hành vi và khả năng sinh hoạt của phụ nữ, từ đó phát hiện sớm những trường hợp cần được hỗ trợ.

+ Khi nhận thấy các dấu hiệu bất thường về sức khỏe tâm thần, phụ nữ nên làm gì và việc thăm khám, điều trị cần được thực hiện như thế nào?

TS.BS Trịnh Hồng Hạnh: Trước hết, phụ nữ cần học cách nhận diện và chia sẻ những khó khăn của mình. Khi gặp áp lực trong cuộc sống, không nên cố gắng chịu đựng một mình mà cần trao đổi với những người thân thiết như chồng, con, cha mẹ hoặc người mình tin tưởng.

Gia đình cũng đóng vai trò quan trọng. Khi người phụ nữ gặp biến cố, mất mát, mâu thuẫn hoặc những vấn đề gây căng thẳng, người thân cần lắng nghe, động viên và chia sẻ thay vì tạo thêm áp lực cho họ.

Đối với những người có biểu hiện mất ngủ, mệt mỏi kéo dài, thay đổi cảm xúc hoặc suy giảm khả năng làm việc, cần xem xét điều chỉnh thời gian nghỉ ngơi, phân chia công việc hợp lý và tìm kiếm sự hỗ trợ. Những phụ nữ đang điều trị bệnh cũng cần được quan tâm về mặt tâm lý, đồng thời theo dõi các vấn đề sức khỏe thể chất có thể ảnh hưởng đến tinh thần.

Với những trường hợp có triệu chứng kéo dài hoặc ảnh hưởng đáng kể đến cuộc sống, việc thăm khám tại cơ sở y tế là cần thiết. Bác sĩ sẽ đánh giá tình trạng tâm lý, sức khỏe thể chất và các yếu tố liên quan để đưa ra hướng can thiệp phù hợp. Tùy trường hợp, người bệnh có thể cần được tư vấn tâm lý hoặc thăm khám chuyên khoa tâm thần.

Đối với phụ nữ có các rối loạn liên quan đến nội tiết hoặc giai đoạn tiền mãn kinh, mãn kinh, việc điều trị cần được bác sĩ đánh giá cụ thể. Không nên tự ý sử dụng thuốc hoặc áp dụng các biện pháp điều trị nội tiết khi chưa có chỉ định chuyên môn.

+ Bác sĩ có khuyến cáo gì để phụ nữ chủ động bảo vệ sức khỏe tâm thần?

TS.BS Trịnh Hồng Hạnh: Theo tôi, trước hết mỗi người cần biết cân bằng cuộc sống, điều chỉnh cảm xúc và tránh để bản thân rơi vào tình trạng căng thẳng kéo dài. Cần sắp xếp công việc phù hợp với sức khỏe và quỹ thời gian của mình, không nên cố gắng quá sức trong thời gian dài mà bỏ qua nhu cầu nghỉ ngơi.

Phụ nữ cũng cần cởi mở hơn trong việc chia sẻ những khó khăn với người thân. Việc giữ mọi lo lắng trong lòng, không tìm kiếm sự hỗ trợ khi gặp vấn đề có thể khiến áp lực ngày càng lớn.

Gia đình cần tạo môi trường sống tích cực, chia sẻ trách nhiệm chăm sóc con cái và việc nhà, đồng thời quan tâm đến sức khỏe thể chất lẫn tinh thần của người phụ nữ. Chăm sóc sức khỏe tâm thần không chỉ là trách nhiệm của riêng mỗi cá nhân mà còn cần sự đồng hành của gia đình và cộng đồng.

Đặc biệt, khi nhận thấy bản thân thường xuyên buồn bã, lo lắng, mất ngủ, mệt mỏi hoặc mất hứng thú với những hoạt động thường ngày, phụ nữ không nên chủ quan. Cần chủ động tìm đến bác sĩ hoặc chuyên gia phù hợp để được thăm khám, đánh giá và hỗ trợ kịp thời.

Phát hiện sớm và can thiệp phù hợp sẽ giúp người gặp vấn đề về sức khỏe tâm thần có cơ hội cải thiện tình trạng của mình, từng bước ổn định cuộc sống và nâng cao chất lượng sống.

+ Xin cảm ơn bác sĩ đã chia sẻ !