Dự thảo Luật An toàn thực phẩm (sửa đổi): Tăng cường hậu kiểm đối với hàng rong, thức ăn đường phố

Hàng rong, quán ăn vỉa hè không chỉ đáp ứng nhu cầu ăn uống hằng ngày mà còn là sinh kế của hàng triệu người lao động. Quản lý an toàn thực phẩm đối với nhóm kinh doanh này vì thế cần một cách tiếp cận linh hoạt, giảm thủ tục hành chính nhưng không hạ thấp các tiêu chuẩn an toàn vệ sinh, tăng cường hậu kiểm nhưng không đẩy người buôn bán nhỏ lẻ vào tình thế khó khăn. Đây cũng là định hướng được đặt ra trong dự thảo Luật An toàn thực phẩm (sửa đổi) lần này.

Trao đổi về vấn đề này, ThS. Đinh Thị Thu Thủy, Phó Cục trưởng Cục An toàn thực phẩm (Bộ Y tế), cho rằng yêu cầu xuyên suốt trong quá trình sửa đổi Luật là phải đặt sức khỏe người tiêu dùng lên hàng đầu, đồng thời tính đến điều kiện, hoàn cảnh và sinh kế chính đáng của người kinh doanh nhỏ lẻ.

- Kinh doanh thực phẩm nhỏ lẻ, thức ăn đường phố là loại hình gắn liền với sinh kế của nhiều người dân và cũng là nhóm tiềm ẩn nhiều nguy cơ mất an toàn thực phẩm. Dự thảo Luật An toàn thực phẩm (sửa đổi) tiếp cận vấn đề này như thế nào, thưa bà?

ThS. Đinh Thị Thu Thủy: Kinh doanh thực phẩm nhỏ lẻ, thức ăn đường phố là loại hình phổ biến, đáp ứng nhu cầu tiêu dùng hằng ngày của người dân, đồng thời tạo việc làm và thu nhập cho một bộ phận không nhỏ lao động. Đây cũng là nét đặc trưng trong văn hóa ẩm thực Việt Nam.

Tuy nhiên, thực tế cho thấy việc quản lý an toàn thực phẩm đối với nhóm đối tượng này còn nhiều khó khăn. Đặc điểm của hoạt động kinh doanh là quy mô nhỏ, phân tán, địa điểm có thể thay đổi, điều kiện cơ sở vật chất và trang thiết bị còn hạn chế. Một số người kinh doanh chưa quan tâm đúng mức đến việc lựa chọn nguyên liệu, bảo quản thực phẩm, vệ sinh dụng cụ và thực hành trong quá trình chế biến, phục vụ.

Vì vậy, yêu cầu đặt ra khi sửa đổi Luật là phải có cách tiếp cận phù hợp với thực tiễn. Chúng ta không thể quản lý theo cách cào bằng, áp dụng những yêu cầu về thủ tục và điều kiện như đối với các cơ sở sản xuất, kinh doanh công nghiệp hoặc có quy mô. Nhưng điều đó không có nghĩa là buông lỏng quản lý hoặc chấp nhận nguy cơ mất an toàn thực phẩm.

Quan điểm xuyên suốt là sức khỏe người tiêu dùng phải được đặt lên hàng đầu, đồng thời chính sách cần tính đến điều kiện, hoàn cảnh và sinh kế chính đáng của người kinh doanh nhỏ lẻ. Quản lý phải hướng đến việc giúp người dân thực hiện đúng các quy định về an toàn thực phẩm, thay vì tạo thêm những rào cản khiến họ khó tiếp cận hoạt động kinh doanh hợp pháp.

- Việc giảm các thủ tục hành chính đối với người bán hàng rong, cơ sở kinh doanh thức ăn đường phố có đồng nghĩa với việc nới lỏng các điều kiện bảo đảm an toàn thực phẩm?

ThS. Đinh Thị Thu Thủy: Theo tôi cần phân biệt rõ giữa việc miễn một số thủ tục hành chính và việc miễn trách nhiệm bảo đảm an toàn thực phẩm.

Theo định hướng của dự thảo Luật, các cơ sở sản xuất, kinh doanh thực phẩm nhỏ lẻ, người bán hàng rong, cơ sở kinh doanh thức ăn đường phố thuộc nhóm được miễn cấp Giấy chứng nhận cơ sở đủ điều kiện an toàn thực phẩm. Các sản phẩm thực phẩm được chế biến tại cơ sở nhỏ lẻ và cơ sở kinh doanh thức ăn đường phố cũng được đề xuất miễn đăng ký bản công bố sản phẩm, miễn công bố tiêu chuẩn sản phẩm.

Đây là hướng điều chỉnh nhằm giảm những thủ tục chưa thực sự phù hợp với đặc điểm hoạt động của nhóm kinh doanh này. Chẳng hạn, một người bán hàng rong hoặc một xe đẩy bán thức ăn có quy mô nhỏ sẽ gặp nhiều khó khăn nếu phải thực hiện đầy đủ các thủ tục hành chính vốn được thiết kế cho những cơ sở kinh doanh có quy mô và điều kiện sản xuất tiên tiến, hiện đại.

Tuy nhiên, dù được miễn một số giấy phép, các cơ sở này vẫn phải đáp ứng những điều kiện tối thiểu về an toàn thực phẩm. Trong đó có yêu cầu về nguồn nước bảo đảm tiêu chuẩn nước sạch sinh hoạt; địa điểm kinh doanh phải đáp ứng nguyên tắc phòng tránh ô nhiễm thực phẩm; nguyên liệu phải có nguồn gốc rõ ràng; người trực tiếp chế biến, bán hàng phải thực hiện các quy định về vệ sinh trong quá trình kinh doanh.

Nói cách khác, dự thảo hướng đến giảm tiền kiểm về thủ tục nhưng không giảm các yêu cầu cốt lõi về an toàn thực phẩm. Người kinh doanh có thể không phải thực hiện một số thủ tục cấp phép, nhưng vẫn phải chịu trách nhiệm về chất lượng và mức độ an toàn của thực phẩm cung cấp cho người tiêu dùng.

- Một trong những khó khăn lớn nhất trong quản lý thức ăn đường phố là xác định nguồn gốc nguyên liệu, nhất là khi người bán thường mua hàng tại các chợ truyền thống, giao dịch với số lượng nhỏ. Dự thảo Luật có đề cập đến việc khắc tình trạng này không, thưa bà?

ThS. Đinh Thị Thu Thủy: Truy xuất nguồn gốc thực phẩm là yêu cầu quan trọng trong công tác quản lý an toàn thực phẩm, đặc biệt khi xảy ra sự cố ngộ độc hoặc phát hiện thực phẩm không bảo đảm an toàn.

Tuy nhiên, với các hộ kinh doanh nhỏ lẻ, thức ăn đường phố, việc yêu cầu phải có đầy đủ hệ thống hóa đơn, chứng từ điện tử như những doanh nghiệp lớn sẽ khó khả thi. 

Do đó, dự thảo Luật đưa ra cách tiếp cận linh hoạt hơn. Người kinh doanh có trách nhiệm lưu giữ thông tin về nguồn gốc nguyên liệu thông qua hóa đơn, chứng từ, sổ ghi chép hoặc các hình thức phù hợp khác.

Quy định này có ý nghĩa ở chỗ vừa tạo điều kiện để người kinh doanh thực hiện, vừa bảo đảm cơ quan chức năng có căn cứ phục vụ công tác truy xuất, hậu kiểm khi cần thiết. Một cuốn sổ ghi chép đơn giản về nơi mua nguyên liệu, thời điểm mua, loại thực phẩm và người cung cấp cũng có thể trở thành thông tin hữu ích khi cần xác minh nguồn gốc.

Điều quan trọng là người kinh doanh phải hình thành thói quen kiểm soát nguyên liệu đầu vào, không vì giá rẻ mà lựa chọn thực phẩm không rõ nguồn gốc, không bảo đảm chất lượng. Việc ghi chép không nên chỉ được xem là yêu cầu để đối phó với cơ quan quản lý, mà cần trở thành một phần trong ý thức trách nhiệm của người bán đối với sức khỏe khách hàng. Người cung cấp nguyên liệu cũng phải liên đới chịu trách nhiệm nếu có sự cố mất an toàn thực phẩm xảy ra thông qua việc truy xuất và hậu kiểm, tránh tình trạng "rau 2 luống, lợn 2 chuồng" hoặc nhập lậu thực phẩm mất an toàn như hiện nay.

- Dự thảo cũng đề cập đến việc người kinh doanh nhỏ lẻ phải thông báo thông tin cá nhân, địa điểm kinh doanh và ký cam kết bảo đảm an toàn thực phẩm với UBND cấp xã. Quy định này có ý nghĩa như thế nào trong quản lý?

Đây là một nội dung quan trọng nhằm tăng cường trách nhiệm của người kinh doanh và nâng cao hiệu quả quản lý tại cơ sở. Khi cơ quan quản lý nắm được thông tin về người kinh doanh và địa điểm hoạt động, việc kiểm tra, giám sát, hướng dẫn thực hiện các quy định về an toàn thực phẩm sẽ thuận lợi hơn. Đặc biệt, khi xảy ra sự cố, cơ quan chức năng có thể xác định được chủ thể liên quan để tiến hành các biện pháp xử lý, truy xuất nguồn gốc và yêu cầu khắc phục hậu quả theo quy định pháp luật.

Việc ký cam kết cũng góp phần nâng cao ý thức trách nhiệm của người kinh doanh. Người bán cần hiểu rằng dù hoạt động ở quy mô nhỏ, bán hàng bằng xe đẩy hay gánh hàng rong, họ vẫn đang trực tiếp cung cấp thực phẩm cho cộng đồng và phải chịu trách nhiệm đối với sản phẩm mình bán ra.

-  Xin trân trọng cảm ơn bà!