Giữ gìn văn hóa bản địa, tạo sinh kế từ mô hình HTX do phụ nữ tham gia quản lý

Giữa dòng chảy mạnh mẽ của hội nhập và chuyển đổi số, nhiều giá trị văn hóa truyền thống đứng trước nguy cơ mai một. Tuy nhiên, ở nhiều địa phương, những phụ nữ dám nghĩ, dám làm đã lựa chọn một hướng đi khác: biến chính văn hóa bản địa thành lợi thế cạnh tranh để phát triển kinh tế tập thể. Họ không khai thác tài nguyên theo cách tận thu, mà tạo ra những mô hình hợp tác xã lấy con người, văn hóa và thiên nhiên làm trung tâm. Mỗi sản phẩm, mỗi dịch vụ không đơn thuần tạo ra doanh thu mà còn kể một câu chuyện về vùng đất, con người và bản sắc địa phương, góp phần tạo việc làm, nâng cao thu nhập và lan tỏa hình ảnh quê hương.

Nữ giám đốc người Tày đưa du khách chạm vào du lịch bản địa

Sinh ra và lớn lên trên quê hương Cao Bằng, chị La Hạnh Ly, người dân tộc Tày, luôn đau đáu một câu hỏi: Vì sao vùng đất sở hữu cảnh quan kỳ vĩ, lịch sử lâu đời và nền văn hóa đặc sắc lại chưa thực sự giữ chân được du khách?

Qua nhiều lần tiếp xúc với khách quốc tế, chị nhận thấy Cao Bằng không thiếu danh lam thắng cảnh nhưng còn thiếu những sản phẩm du lịch trải nghiệm đủ chiều sâu; thiếu những homestay mang bản sắc riêng và đặc biệt thiếu đội ngũ hướng dẫn viên có khả năng giao tiếp tiếng Anh để kể câu chuyện về quê hương.

Từ trăn trở ấy, chị quyết định thành lập Hợp tác xã Giới thiệu du lịch cộng đồng và Sản phẩm truyền thống Cao Bằng, lựa chọn con đường phát triển du lịch cộng đồng gắn với bảo tồn văn hóa truyền thống. Thay vì chạy theo những mô hình du lịch đại trà, chị Ly lựa chọn hướng đi bền vững: xây dựng một hệ sinh thái du lịch sinh thái (Eco) mà ở đó, du khách không chỉ đến để ngắm cảnh mà còn được sống cùng người dân địa phương, cảm nhận văn hóa bằng tất cả các giác quan.

Đến với HTX, du khách được ở trong những căn homestay mang đậm kiến trúc bản địa, thưởng thức ẩm thực dân tộc, tham gia lớp học nấu ăn, tìm hiểu phong tục tập quán, khám phá đời sống thường nhật của đồng bào dân tộc thiểu số... Mỗi hành trình đều được thiết kế để du khách có thể "đi chậm" và lắng nghe những câu chuyện của vùng đất thay vì chỉ check-in rồi rời đi. Chính những trải nghiệm mang tính bản địa ấy đã tạo nên dấu ấn riêng cho HTX.

Sau gần 7 năm phát triển, từ một mô hình nhỏ, HTX đã có đa dạng dịch vụ như giới thiệu ẩm thực dân tộc, tổ chức homestay, hướng dẫn du lịch, dạy nấu ăn, vận hành quán cà phê văn hóa, trung tâm tiếng Anh và dịch vụ cho thuê xe phục vụ khách trong và ngoài nước. Không chỉ tạo sinh kế trực tiếp, HTX còn mở ra cơ hội để nhiều phụ nữ địa phương tham gia cung cấp dịch vụ lưu trú, chế biến ẩm thực, giới thiệu sản phẩm truyền thống và làm du lịch ngay trên chính quê hương mình.

Song hành với phát triển kinh tế, HTX luôn đặt trách nhiệm cộng đồng lên hàng đầu. Mỗi quý, các thành viên đều tổ chức dọn vệ sinh tại khu du lịch Núi Mắt Thần; tuyên truyền người dân và du khách nâng cao ý thức bảo vệ môi trường; kết nối khách quốc tế với học sinh địa phương để giao lưu văn hóa và luyện tập tiếng Anh. Chính những hoạt động nhỏ nhưng bền bỉ ấy đang góp phần xây dựng hình ảnh một điểm đến văn minh, thân thiện và phát triển bền vững.

Những nỗ lực ấy đã được ghi nhận bằng nhiều phần thưởng như Giấy khen của Chủ tịch UBND thành phố Cao Bằng năm 2023, giải Khuyến khích Cuộc thi Khởi nghiệp đổi mới sáng tạo tỉnh Cao Bằng, Bằng khen của Hội LHPN tỉnh. Đặc biệt, HTX còn là 1 trong 50 hợp tác xã tiêu biểu toàn quốc được tôn vinh vì những thành tích nổi bật trong thực hiện Đề án "Hỗ trợ hợp tác xã do phụ nữ tham gia quản lý, tạo việc làm cho lao động nữ đến năm 2030", khẳng định vai trò tiên phong của phụ nữ trong phát triển kinh tế tập thể gắn với gìn giữ bản sắc văn hóa.

Gìn giữ hồn trà truyền thống bằng khoa học và chuyển đổi số

Nếu chị La Hạnh Ly chọn du lịch để kể câu chuyện văn hóa thì tại Thái Nguyên, chị Đào Thanh Hảo, Giám đốc HTX chè Hảo Đạt, lại lựa chọn cây chè, biểu tượng của quê hương để nâng tầm giá trị văn hóa vùng đất danh trà.

Thành lập năm 2016, HTX ra đời với mục tiêu xây dựng chuỗi liên kết từ sản xuất, chế biến đến tiêu thụ, đưa cây chè phát triển theo hướng hiện đại nhưng vẫn giữ nguyên giá trị truyền thống. Dấu ấn làm nên thương hiệu của HTX Hảo Đạt là sự kết hợp hài hòa giữa kinh nghiệm lâu đời của người trồng chè với khoa học công nghệ hiện đại. Hiện HTX phát triển gần 60 ha vùng nguyên liệu chất lượng cao theo tiêu chuẩn VietGAP và hữu cơ.

Thay vì ghi chép thủ công, các thành viên sử dụng sổ tay điện tử trên điện thoại để quản lý nhật ký sản xuất. Hệ thống tưới thông minh, định vị vùng trồng, camera giám sát, phân bón enzyme hữu cơ và thuốc bảo vệ thực vật sinh học được áp dụng đồng bộ nhằm nâng cao chất lượng sản phẩm và bảo vệ môi trường. Trong khâu chế biến, HTX sử dụng máy sao chè kiểm soát nhiệt độ, máy vò chè điều khiển điện tử, hệ thống diệt men hiện đại nhằm bảo đảm chất lượng đồng đều. Không dừng ở đó, HTX còn đưa sản phẩm lên website, Shopee, Facebook, Zalo và thường xuyên livestream giới thiệu sản phẩm, giúp đặc sản chè Thái Nguyên tiếp cận người tiêu dùng trên phạm vi cả nước.

Chị Đào Thanh Hảo cho biết, dù hiện đại hóa sản xuất, HTX vẫn không đánh mất giá trị văn hóa truyền thống. Năm 2019, khu thưởng trà bằng gỗ tự nhiên được xây dựng ngay giữa vùng nguyên liệu chè. Không gian này vừa là nơi giới thiệu sản phẩm, vừa là điểm để du khách trải nghiệm văn hóa trà, tìm hiểu lịch sử vùng chè Tân Cương và cảm nhận nét thanh tao trong nghệ thuật thưởng trà của người Việt.

Sau gần 10 năm phát triển, HTX đạt doanh thu khoảng 55 tỷ đồng trong năm 2025; tạo việc làm thường xuyên cho khoảng 50 lao động cùng hàng trăm lao động thời vụ, với thu nhập bình quân 8-9 triệu đồng/người/tháng. Khoảng 60% số hộ liên kết với HTX được hướng dẫn áp dụng tiến bộ khoa học kỹ thuật, góp phần nâng cao năng suất và thu nhập. Đến nay, hai sản phẩm chủ lực là Chè Đinh và Chè Tôm Nõn đã đạt OCOP 5 sao cấp quốc gia.

Đưa văn hóa bản địa thành nguồn lực để phát triển kinh tế tập thể

Điểm chung giữa HTX du lịch cộng đồng Cao Bằng và HTX chè Hảo Đạt là đều không coi văn hóa chỉ là giá trị cần bảo tồn, mà xem đó là nguồn lực để phát triển kinh tế. Điều hành HTX ở hai lĩnh vực khác nhau nhưng chị La Hạnh Ly và chị Nguyễn Thị Hảo đều khẳng định vai trò ngày càng nổi bật của phụ nữ trong phát triển kinh tế tập thể. Họ không chỉ là những người điều hành doanh nghiệp, mà còn là những "đại sứ văn hóa", gìn giữ bản sắc bằng tình yêu với quê hương, bằng tư duy đổi mới, năng lực quản trị và khát vọng đưa những giá trị truyền thống bước vào đời sống đương đại. Đây cũng chính là hướng đi mà nhiều hợp tác xã do phụ nữ tham gia quản lý đang theo đuổi: giữ gìn văn hóa bản địa để tạo sinh kế, phát triển kinh tế tập thể và lan tỏa giá trị bền vững cho cộng đồng.