Giữ giọt mặn Hà Quảng giữa vòng xoáy thời gian
Nước mắm Hà Quảng, sản phẩm của làng nghề truyền thống Điện Bàn Đông
Giữa nhịp sống hiện đại, làng nước mắm Hà Quảng (phường Điện Bàn Đông, TP Đà Nẵng) vẫn âm thầm gìn giữ hương vị biển trăm năm, bằng đôi tay bền bỉ của những người phụ nữ lớn tuổi và nỗ lực nối dài nghề truyền thống sang thế hệ sau.
Những phụ nữ "giữ hồn" nước mắm Hà Quảng
Làng Quảng Gia từ lâu đã được xem là cái nôi của nghề làm nước mắm truyền thống. Khi bình minh vừa hé, những chuyến tàu cá trở về biển Điện Dương mang theo mẻ cá cơm tươi rói. Từ chính nguồn nguyên liệu ấy, qua bàn tay cần mẫn của người dân, đặc biệt là phụ nữ, nước mắm Hà Quảng được hình thành, chắt lọc tinh túy của biển cả và thời gian.
Mắm cá Hà Quảng đang trong quá trình ủ chượp, tỏa mùi thơm nồng đặc trưng của làng nghề truyền thống.
Chúng tôi gặp bà Trần Thị Thuận (SN 1971), chủ cơ sở sản xuất nước mắm truyền thống Hà Quảng, khi bà vừa kết thúc một phiên livestream bán hàng trên nền tảng TikTok, hoạt động nằm trong chương trình hỗ trợ chuyển đổi số của Ủy ban MTTQVN phường Điện Bàn Đông. Rời màn hình điện thoại, bà Thuận dẫn chúng tôi đi giữa những chum mắm xếp ngay ngắn trong sân nhà, mùi mắm thơm nồng lan tỏa thứ hương vị rất riêng của làng biển nơi đây.
Bà Thuận bên những bể mắm ủ từ 12–18 tháng, thành quả của nghề gia truyền “tam đại đồng đường” ở làng nước mắm Hà Quảng.
"Gia đình tôi đã ba đời gắn bó với nghề. Ông bà mình, cha mẹ mình rồi tới đời mình… Tôi sinh ra và lớn lên ở trong cái làng ni, nối nghiệp của cha mẹ giữ nghề truyền thống", bà Thuận nói.
Cũng theo bà Thuận, cá cơm được tuyển chọn ngay khi tàu cập bến, trộn với muối hạt Sa Huỳnh theo tỷ lệ "vàng" 3 cá - 1 muối, rồi ủ trong chum từ 1,5 đến 2 năm. Mắm phải đủ thời gian mới "chín", mới dịu, ngọt hậu và không chát.
Mắm Hà Quảng sau thời gian ủ đủ “độ chín”, cho ra màu hổ phách trong veo, vị mặn đằm và hậu ngọt đặc trưng.
"Mắm mà hai năm là hắn dịu lại, hắn ngọt cái nước mắm là hắn vừa ăn. Còn mới một năm là hắn chát, không đậm đà", bà Thuận chia sẻ. Chính sự kiên nhẫn ấy làm nên thương hiệu nước mắm Hà Quảng, thứ gia vị không chỉ để nêm nếm, mà còn là ký ức của bao thế hệ.
Cách đó không xa, bà Ngô Thị Mang (SN 1952) đang khuấy những chum mắm đã ủ vài tháng. Hơn 60 năm gắn bó với nghề, đôi tay bà đã quen với nhịp quấy mắm đều đặn, công đoạn quan trọng để mắm chín đều, thơm và trong.
Bà Mang khuấy chum mắm đã ủ nhiều tháng, công đoạn quan trọng giúp mắm chín đều và thơm ngon.
"Hồi xưa đàn ông đi biển, phụ nữ chúng tôi ở nhà muối mắm, gánh đi bán. Cực nhưng quen rồi, nhờ vậy mà nuôi được con cái, giữ được nghề tới chừ", bà Mang kể, giọng chậm rãi.
Với người phụ nữmiền biển ấy, làm mắm là cả một đời gắn bó. "Làm cho có hậu quả", bà nói theo cách mộc mạc của người nơi đây, ý chỉ sự kiên trì mới cho ra thành quả. Giá nước mắm của bà hiện vẫn giữ ở mức khoảng 60.000 đồng/lít, chủ yếu bán cho người dân địa phương hoặc gửi theo xe thồ, người quen đi Vũng Tàu, TPHCM bán.
Nỗi lo mai một và hành trình níu giữ nghề xưa
Thế nhưng, phía sau những chum mắm trầm mặc ấy là nỗi lo chung của cả làng nghề. Bà Mang thở dài: "Mắm này làm cực lắm con ơi. Muối cả năm mới bán được, còn đi làm công nhân tháng nào lĩnh lương tháng đó, người trẻ mới ham".
Để có mẻ mắm ngon, cá phải tươi, muối đúng tỷ lệ và ủ đủ thời gian từ một đến hai năm, sự chờ đợi khiến nhiều người trẻ không còn mặn mà với nghề làm mắm truyền thống.
Theo bà Mang, giờ đây người làm mắm chủ yếu là phụ nữ trên 60 tuổi, còn lớp trẻ hầu như đã rời nghề. Ngay cả con cái của bà cũng không theo nghiệp cha ông, mà chọn đi làm công nhân xa nhà. Nghề biển ngày càng nguy hiểm, nghề mắm thì vất vả, thu nhập chậm, khiến người trẻ khó mặn mà. Những đòn gánh từng theo bà Mang rong ruổi khắp làng nay vẫn còn, nhưng đã mất đi một chiếc, như một biểu tượng lặng lẽ của sự chuyển giao thời gian.
Bà Thuận cũng chung nỗi trăn trở ấy. Toàn làng mắm Hà Quảng hiện chỉ còn vài hộ làm nước mắm truyền thống, phần lớn là phụ nữ lớn tuổi. Tuy vậy, giữa những lo âu, vẫn le lói hy vọng từ thế hệ kế tiếp…
Con rể bà Trần Thị Thuận chở nước mắm Hà Quảng đi giao cho khách, tiếp nối nghề truyền thống của gia đình trong bối cảnh người trẻ ngày càng ít gắn bó.
Chị Mai Thị Hà (SN 2000), con gái bà Thuận, cùng chồng chị đang dần đảm nhận vai trò bán hàng và truyền thông. Chị là người quản lý kênh TikTok, đưa nước mắm Hà Quảng lên sàn thương mại điện tử giúp mẹ.
"Mình chủ yếu đưa hàng ra bán, bán trên TikTok. Còn muối mắm là mẹ, anh hai với chồng mình làm… sau ni mẹ lớn tuổi thì chắc mình cũng học làm mắm nối nghiệp", chị Hà chia sẻ.
Nước mắm truyền thống Hà Quảng đóng chai chuẩn OCOP, sẵn sàng đến tay người tiêu dùng trong và ngoài địa phương.
Nhờ mạng xã hội, những đơn hàng đầu tiên đã đến các thành phố lớn trên cả nước như Hà Nội, TP.Hồ Chí Minh... Đặc biệt, mỗi dịp Tết đến lượng nước mắm bán ra tăng gấp 10 lần, phục vụ nhu cầu biếu quà, muối củ kiệu của người miền Trung.
Theo ông Thân Văn Phước, Phó Chủ tịch Ủy ban Mặt trận, Chủ tịch Hội Nông dân phường Điện Bàn Đông, việc làng nghề đứng trước nguy cơ mai một là bài toán nan giải. Hiện nay còn khoảng 20 hộ kinh doanh nước mắm truyền thống này.
Chính quyền địa phương đang nỗ lực hỗ trợ các cơ sở OCOP, khởi nghiệp, trong đó có nước mắm Hà Quảng, tiếp cận nền tảng số, tổ chức trưng bày, triển lãm, xúc tiến thương mại... nhằm tạo thêm đầu ra cho sản phẩm.
Ông Thân Văn Phước, Chủ tịch Hội Nông dân phường Điện Bàn Đông
Sản phẩm nước mắm Hà Quảng đạt chứng nhận OCOP 3 sao, được bà Thuận trực tiếp mang đi quảng bá tại các sự kiện địa phương, trưng bày sản phẩm OCOP.
Giữa những đổi thay của thời cuộc, từng giọt nước mắm Hà Quảng vẫn lặng lẽ chảy mang theo mồ hôi của người phụ nữ làng biển, ký ức của một nghề xưa. Và đâu đó có niềm hy vọng rằng, bằng sự chung tay của gia đình, cộng đồng và chính quyền, hương vị mặn mòi ấy sẽ còn được giữ lại cho những bữa cơm Việt mai sau.
