Giữ hồn Hội Gióng, xây lễ hội xanh và văn minh

Những giá trị được cộng đồng trao truyền

Mỗi mùa hội, từ sáng sớm mùng 6 tháng Giêng, các đoàn rước lễ phẩm từ những thôn làng lại tiến về Khu di tích quốc gia đặc biệt đền Sóc. Những lễ vật được chuẩn bị công phu, các nghi thức rước, tế cùng những trò diễn dân gian tạo nên không khí đặc trưng của Hội Gióng đền Sóc.

Năm 2010, Hội Gióng ở đền Phù Đổng và đền Sóc được UNESCO ghi danh vào Danh sách Di sản văn hóa phi vật thể đại diện của nhân loại. Sức sống của di sản này nằm ở việc các nghi lễ không chỉ được trình diễn cho du khách mà vẫn do cộng đồng địa phương trực tiếp thực hành và trao truyền.

Năm 2026, 8 lễ vật do 8 thôn thuộc hai xã Sóc Sơn và Đa Phúc cung tiến tiếp tục được duy trì, cùng các trò chơi dân gian như vật truyền thống, kéo co, nấu cơm thi, đi cà kheo, Vật Cầu Húc, Kéo Mỏ...

Ông Nguyễn Văn Hòa, 66 tuổi, ở xã Đa Phúc, năm nào cũng đến hội từ sáng sớm. Với ông, đi hội không chỉ để cầu may mà còn là dịp đưa con cháu tìm hiểu về Thánh Gióng, về truyền thống quê hương.

Với anh Nguyễn Văn Hưng, xã Kim Anh (Sóc Sơn cũ), tham gia lễ hội cũng không chỉ là hoạt động vui chơi đầu xuân. Theo anh, được trực tiếp tham gia nghi lễ, trò chơi và sinh hoạt cộng đồng giúp người trẻ hiểu hơn về truyền thống quê hương.

"Những điều được nghe kể sẽ dễ quên, nhưng khi trực tiếp tham gia lễ hội, được chứng kiến các nghi thức và hòa vào không khí cộng đồng, mình sẽ nhớ lâu hơn. Tôi nghĩ đó cũng là cách để người trẻ tiếp nhận và tiếp tục những giá trị mà cha ông để lại", anh Hưng chia sẻ.

Sự tham gia của các thế hệ giúp những nghi lễ, phong tục của Hội Gióng tiếp tục hiện diện trong đời sống cộng đồng, thay vì chỉ được biết đến như những giá trị của quá khứ.

Giữ truyền thống, đổi cách tổ chức

Lễ hội càng thu hút đông người thì áp lực lên không gian di tích càng lớn. Năm 2026, trong 3 ngày chính hội, Hội Gióng đền Sóc đón hơn 45.000 lượt người dân và du khách. Cùng với việc duy trì các nghi lễ, công tác bảo đảm an ninh, giao thông, phòng cháy chữa cháy, vệ sinh môi trường, an toàn thực phẩm, quản lý hoạt động kinh doanh và bảo vệ cảnh quan được đặt ra ngay từ khâu tổ chức.

Đằng sau một lễ hội diễn ra trật tự là cả một hệ thống tổ chức, từ phân luồng giao thông, bảo đảm an ninh đến thu gom rác thải, kiểm soát giá dịch vụ và ngăn chặn tình trạng chèo kéo du khách. Những yêu cầu này ngày càng trở thành một phần không thể tách rời của công tác tổ chức lễ hội.

Một thay đổi đáng chú ý là cách thức phát lộc giò hoa tre. Đây vốn là nghi thức thu hút đông người và từng có thời điểm xảy ra cảnh tranh cướp lộc, gây phản cảm. Những năm gần đây, cách thức tán lộc được điều chỉnh: sau khi cung tiến, giò hoa tre được đưa vào hậu cung làm lễ, sau đó chia thành những phần nhỏ để phát cho người dân, thay vì để xảy ra cảnh tranh giành ngay sau nghi lễ.

Cách làm này cho thấy, giữ gìn truyền thống không nhất thiết phải giữ nguyên mọi cách thức của quá khứ. Điều quan trọng là giữ được ý nghĩa văn hóa của nghi lễ, đồng thời loại bỏ những biểu hiện có thể làm tổn hại đến sự tôn nghiêm của lễ hội.

Cùng với các nghi lễ truyền thống, lễ hội có thêm những hoạt động trải nghiệm như kéo hoa tre, têm trầu cánh phượng, nắm cơm cà, viết thư pháp, vẽ tranh Đông Hồ, giúp di sản đến gần hơn với công chúng, đặc biệt là người trẻ. Tuy nhiên, các hoạt động mới cần hài hòa với không gian di tích, không làm lu mờ phần lễ và giá trị cốt lõi của lễ hội.

Tuy nhiên, việc bổ sung các hoạt động mới cũng đặt ra yêu cầu về giới hạn. Những hoạt động này cần được đặt trong sự hài hòa với không gian di tích, không làm lu mờ phần lễ và không biến lễ hội truyền thống thành một sự kiện đơn thuần phục vụ giải trí.

Theo PGS.TS Dương Văn Sáu (Đại học Văn hóa Hà Nội), việc giữ gìn và tôn trọng truyền thống bản địa là cần thiết, nhưng cũng cần có sự giao thoa, hội nhập để phù hợp với sự phát triển của xã hội. Việc điều chỉnh những nghi lễ, hoạt động có biểu hiện phản cảm, bạo lực là cần thiết để lễ hội phù hợp hơn với đời sống hiện đại.

Từ câu chuyện Hội Gióng đền Sóc, có thể thấy bảo tồn lễ hội không nhất thiết là giữ nguyên mọi cách thức của quá khứ. Điều quan trọng là giữ được những giá trị cốt lõi, đồng thời tạo ra một không gian để người dân có thể tiếp tục thực hành, người trẻ có thể tiếp nhận và du khách có thể tham gia trong sự văn minh, an toàn.

Với những di sản sống dựa vào cộng đồng như Hội Gióng, giữ được hồn cốt truyền thống cũng chính là giữ được cộng đồng thực hành và trao truyền những giá trị ấy qua các thế hệ.