Phục dựng Lễ hội Xỏ Nặm Phạ khơi dậy sức mạnh cộng đồng, mở hướng phát triển du lịch

Làm thế nào để một lễ hội cổ truyền được hồi sinh mà không bị sân khấu hóa, thương mại hóa đồng thời thúc đẩy phát triển du lịch tại Châu Lộc? Đây cũng là bài toán đang được địa phương đặt ra. PV Báo Phụ nữ Việt Nam đã có trao đổi với ông Nguyễn Tất Kiên, Chủ tịch UBND xã Châu Lộc liên quan đến nội dung này.

- Thưa ông, lễ hội cầu mưa từng gắn với đời sống của đồng bào Thái ở Châu Lộc. Việc phục dựng lễ hội lần này có ý nghĩa như thế nào đối với việc bảo tồn văn hóa truyền thống của địa phương?

Lễ hội Cầu mưa có nguồn gốc từ đời sống của đồng bào Thái tại xã Châu Lộc từ xa xưa. Người Thái thường sinh sống men theo các bản làng, sông, suối để thuận tiện sản xuất và sinh hoạt. Khi chưa có hệ thống thủy lợi, những thời điểm hạn hán kéo dài, mất mùa, người dân đặt niềm tin vào thiên nhiên, vào thần núi, thần sông, thần suối, thần rừng và thực hiện các nghi thức cầu mong mưa thuận gió hòa, nguồn nước dồi dào, mùa màng tươi tốt.

Đây là một phong tục tập quán cổ xưa, phản ánh cách người dân ứng xử với thiên nhiên và cộng đồng. Điều đáng quý là đến nay, một số người cao tuổi, già làng, người có uy tín vẫn còn nhớ những bài đồng dao, lời cầu khấn và nghi thức liên quan đến lễ hội.

Đặc biệt, lễ hội còn thể hiện rất rõ tính cộng đồng. Theo truyền thống, khi xảy ra hạn hán, mất mùa, những người phụ nữ có uy tín trong bản sẽ cùng nhau đi đến từng gia đình. Mỗi nhà đóng góp một thứ, có thể là củ khoai, hạt muối, hạt gạo hay con gà. Sau đó, mọi người cùng mang lễ vật về thực hiện nghi thức cầu mưa.

Từ một nghi lễ cầu mong thiên nhiên ban cho nguồn nước, lễ hội dần trở thành dịp để người dân gặp gỡ, chúc nhau sức khỏe, cuộc sống ấm no, tăng cường tình làng nghĩa xóm. Vì thế, phục dựng lễ hội không chỉ là khôi phục một nghi thức văn hóa mà còn góp phần khơi dậy ý thức cộng đồng, giúp thế hệ trẻ hiểu hơn về nguồn cội và những giá trị văn hóa mà cha ông để lại.

- Để phục dựng một lễ hội đã có từ lâu, chắc hẳn địa phương phải thực hiện rất nhiều công việc. Xã Châu Lộc đã huy động người dân và các lực lượng như thế nào?

Ngay sau khi được phê duyệt, phối hợp của các cơ quan chuyên môn, chính quyền xã Châu Lộc đã thành lập Ban Chỉ đạo, Ban Tổ chức cùng các tiểu ban phụ trách nội dung, hậu cần, lễ tân, an ninh, y tế và lễ nghi, khánh tiết. Mỗi bộ phận đều được phân công nhiệm vụ cụ thể.

Khó nhất là tìm lại những tư liệu gốc về lễ hội. Cán bộ phụ trách nội dung đã trực tiếp đến từng bản, gặp những người cao tuổi, người có uy tín để ghi chép, ghi âm những bài hát, bài đồng dao, lời cầu khấn và tìm hiểu các nghi thức mà các cụ còn nhớ.

Sau đó, xã tiếp tục tham vấn các nghệ nhân am hiểu văn hóa Thái ở Nghệ An để đối chiếu, bổ sung và hoàn thiện. Những chi tiết như mõ, gánh nước, cách hát, cách thực hiện nghi thức… đều được tìm hiểu kỹ để khi phục dựng có thể bám vào phong tục truyền thống.

Một điểm rất đáng mừng là gần như tất cả các xóm, bản đều hưởng ứng. Chính quyền phân công cụ thể từng địa bàn chuẩn bị các tiết mục, dụng cụ và hoạt động văn hóa như khắc luống, cồng chiêng, nhảy sạp, ném còn, đi cà kheo...

Bà con đã dành gần một tháng để tập luyện. Không chỉ tham gia biểu diễn, người dân còn đề xuất làm các gian hàng để giới thiệu sản phẩm địa phương như thịt gác bếp, thổ cẩm, sản phẩm từ nghề nuôi ong... Qua đó, lễ hội trở thành không gian để người dân vừa bảo tồn văn hóa, vừa giới thiệu những sản vật của quê hương.

Để tổ chức lễ hội, địa phương cũng vận động các doanh nghiệp trong và ngoài xã chung tay. Đến nay, nguồn xã hội hóa vận động được hơn 700 triệu đồng. Đây là minh chứng cho sự đồng thuận của cộng đồng, doanh nghiệp và chính quyền trong việc khôi phục giá trị văn hóa địa phương.

- Trong quá trình phục dựng, đâu là những khó khăn lớn nhất mà địa phương phải đối mặt? Đặc biệt, làm thế nào để tránh tình trạng lễ hội chỉ được phục dựng một lần rồi mai một trở lại?

Có thể nói, trước mắt chúng tôi gặp nhiều khó khăn. Thứ nhất là tư liệu. Việc tìm lại bài hát, bài đồng dao, nghi thức và cách thức tổ chức lễ hội như thế nào là một quá trình không đơn giản, bởi nhiều giá trị chỉ còn được lưu giữ trong ký ức của người cao tuổi.

Thứ hai đó là việc khảo sát, đánh giá để có được sự đồng thuận và tham gia của cộng đồng. Có tư liệu rồi nhưng nếu người dân không đồng lòng, không trực tiếp tham gia thì việc phục dựng khó có thể thành công. Thứ ba là nguồn lực. Địa phương vẫn phải tiếp tục vận động xã hội hóa để duy trì các hoạt động.

Thứ tư là điều kiện thời tiết. Trong thời gian chuẩn bị vừa qua, có những đợt mưa lớn, nước lũ chia cắt khiến bà con không thể đến địa điểm tập luyện, ảnh hưởng đến tiến độ.

Nhưng khó khăn lâu dài còn lớn hơn. Phục dựng được đã khó, duy trì được mới là vấn đề. Chúng tôi dự kiến lễ hội sẽ được tổ chức thường niên, đồng thời nghiên cứu phương án khoảng 3 hoặc 5 năm tổ chức một lần với quy mô lớn hơn.

Địa phương cũng mong muốn có một không gian để lưu giữ các đạo cụ, hình ảnh, tư liệu liên quan đến lễ hội. Hiện nay, cơ sở vật chất của xã còn hạn chế, chưa có sân vận động đủ điều kiện để tổ chức các hoạt động văn hóa, thể thao quy mô lớn. Vì vậy, để bảo tồn lâu dài cần có không gian văn hóa và nguồn lực tương xứng.

- Thưa ông, sau lễ hội lần này, chính quyền xã Châu Lộc kỳ vọng phát huy giá trị văn hóa truyền thống như thế nào để tạo sinh kế cho người dân và phát triển du lịch địa phương?

Định hướng lâu dài của Châu Lộc là phát triển du lịch trải nghiệm và du lịch cộng đồng, dựa trên những giá trị văn hóa và lợi thế tự nhiên sẵn có.

Châu Lộc có diện tích 85,69km², dân số khoảng 7.250 người, với 86 bản; địa hình chủ yếu là đồi núi, rừng. Đồng bào Thái chiếm khoảng 89% dân số. Đây là điều kiện để địa phương xây dựng những sản phẩm du lịch gắn với văn hóa bản địa.

Trong quy hoạch không gian chung của xã, chúng tôi đang định hướng hình thành khu giới thiệu, trình diễn các giá trị văn hóa của đồng bào Thái với quy mô khoảng 5ha. Tại đây có thể bố trí nhà sàn, không gian trồng lúa, khu giới thiệu nghề đan lát, các sản phẩm văn hóa và những hoạt động trải nghiệm.

Quan điểm của chúng tôi là không tách du lịch khỏi đời sống của người dân. Người dân phải là chủ thể và trực tiếp hưởng lợi từ hoạt động du lịch. Những người cao tuổi có thể tham gia truyền dạy nghề, đan lát, chế biến món ăn truyền thống; người dân có thể làm homestay, giới thiệu ẩm thực, sản phẩm địa phương và hướng dẫn du khách trải nghiệm đời sống bản địa.

Châu Lộc còn có những lợi thế về cảnh quan tự nhiên, rừng và các đỉnh núi có độ cao trên 1.000m. Địa phương đang định hướng phát triển dược liệu kết hợp du lịch trải nghiệm. Đây là hướng đi cần được nghiên cứu bài bản, có sự đầu tư và đồng hành của doanh nghiệp.

Điều chúng tôi quan tâm nhất là phát triển du lịch nhưng không làm mất đi bản sắc. Nếu lễ hội cầu mưa được phục dựng mà sau đó trở thành một sản phẩm biểu diễn đơn thuần thì sẽ không đạt được mục tiêu bảo tồn. Vì vậy, phải giữ được phần hồn, nghi thức, câu chuyện và vai trò của cộng đồng trong lễ hội.

Sau lễ hội lần này, xã mong muốn tiếp tục hoàn thiện hồ sơ, tư liệu để từng bước đề nghị cơ quan có thẩm quyền xem xét công nhận lễ hội như một di sản văn hóa. Xa hơn, chúng tôi kỳ vọng văn hóa sẽ trở thành một trong những nền tảng để Châu Lộc phát triển du lịch, tạo thêm sinh kế và nâng cao đời sống cho người dân.

Với trách nhiệm của chính quyền và cũng là trách nhiệm của mỗi người dân đối với quê hương, chúng tôi xác định việc giữ gìn bản sắc văn hóa không phải là công việc của riêng một ngành hay một vài cá nhân. Đó phải là công việc lâu dài, có sự tham gia của cả cộng đồng.

- Xin trân trọng cảm ơn ông!

* Từ ngày 15 đến ngày 20/9/2026, Cục Văn hóa các dân tộc Việt Nam (Bộ Văn hóa - Thể thao và Du lịch), phối hợp với Sở Văn hóa - Thể thao và Du lịch, UBND xã Châu Lộc, tỉnh Nghệ An tổ chức các hoạt động nhằm bảo tồn lễ hội truyền thống tại tỉnh Nghệ An khai thác, xây dựng sản phẩm phục vụ phát triển du lịch trên địa bàn tỉnh.

Theo đó, Cục phối hợp tổ chức tập huấn về phương pháp, kỹ năng bảo tồn lễ hội truyền thống phục vụ phát triển du lịch tại phường Trường Vinh, tỉnh Nghệ An; Tổ chức truyền dạy kỹ năng thực hành các nghi lễ, nghi thức, trò chơi, trình diễn dân gian trong Lễ hội Xỏ Nặm Phạ của dân tộc Thái và Tổ chức trình diễn, tái diễn Lễ hội Xỏ Nặm Phạ của dân tộc Thái xã Châu Lộc, tỉnh Nghệ An.