Đau đáu giữ "gốc" văn hóa cho thế hệ sau

Trong bối cảnh du lịch cộng đồng ngày càng được quan tâm, việc bảo tồn lễ hội không chỉ đặt ra yêu cầu giữ nguyên những giá trị vốn có mà còn đòi hỏi người dân có thêm kỹ năng để giới thiệu văn hóa một cách phù hợp đến du khách. 

Tại hoạt động tập huấn về phương pháp, kỹ năng bảo tồn lễ hội truyền thống gắn với phát triển du lịch của đồng bào dân tộc Thái ở Nghệ An, nhiều nghệ nhân, người dân đã chia sẻ những câu chuyện rất đời thường về việc giữ lễ hội trong cuộc sống hôm nay.

Người Thái kể chuyện quê mình bằng lễ hội

Là người nhiều năm tham gia các hoạt động văn hóa truyền thống của cộng đồng, Nghệ nhân Ưu tú Đinh Thị Minh Nguyệt cho biết, bà tham gia hoạt động tập huấn với mong muốn được cập nhật thêm kiến thức, phương pháp và kỹ năng bảo tồn, phục dựng lễ hội truyền thống. Đây cũng là dịp để bà học hỏi kinh nghiệm từ các chuyên gia, nghệ nhân khác, đồng thời trao đổi về những khó khăn thực tế trong quá trình gìn giữ văn hóa dân tộc. 

Qua lớp tập huấn, bà mong có thêm cơ sở và phương pháp để tiếp tục truyền dạy những giá trị văn hóa, nghi lễ truyền thống cho thế hệ trẻ, góp phần để các di sản được lưu giữ và phát huy lâu dài trong cộng đồng.

Theo bà Nguyệt, trong cộng đồng vẫn còn nhiều nghệ nhân, người cao tuổi nắm giữ những tri thức văn hóa quý giá. Tuy nhiên, do không có điều kiện thực hành thường xuyên, nhiều nghi lễ, làn điệu dân ca, trò chơi dân gian và phong tục truyền thống đứng trước nguy cơ bị lãng quên. Khi những giá trị đó được khơi lại, người dân không chỉ có cơ hội thực hành mà còn thêm niềm tự hào về văn hóa của dân tộc mình.

"Có những ông, bà biết và hiểu nghi lễ nhưng lâu nay không được tổ chức nên nhiều lúc cũng muốn bỏ qua, để mai một dần. Khi được khôi phục, bà con rất vui vì nghi lễ của dân tộc mình lại được thực hành", bà Minh Nguyệt chia sẻ.

Đánh giá về hoạt động tập huấn về phương pháp, kỹ năng bảo tồn lễ hội truyền thống phục vụ phát triển du lịch, nữ nghệ nhân cho rằng đây là hoạt động cần thiết, nhất là trong bối cảnh những người đang trực tiếp nắm giữ tri thức văn hóa ngày càng lớn tuổi. Qua lớp học, các nghệ nhân, học viên có thêm kiến thức về phương pháp bảo tồn, cách ghi chép, lưu giữ và truyền dạy những giá trị truyền thống.

Tuy nhiên, điều khiến bà Minh Nguyệt trăn trở hơn cả là sự thiếu hụt lực lượng kế cận. Theo bà, nhiều người trẻ hiện nay ít tham gia các sinh hoạt văn hóa truyền thống. Các em có nhiều cơ hội tiếp xúc với những hình thức văn hóa mới nhưng lại ít được học về phong tục, tập quán, nghi lễ của chính dân tộc mình.

"Điều tôi lo nhất là sau này các cháu lớn lên sẽ quên cả tiếng nói của cha sinh mẹ đẻ. Bây giờ nhiều cháu nói tiếng phổ thông rất tốt nhưng những câu nói, cách diễn đạt bằng tiếng dân tộc thì lại không biết", bà nói.

Từ thực tế này, nữ nghệ nhân cho rằng bảo tồn văn hóa không thể chỉ trông chờ vào những người cao tuổi. Các nghệ nhân cần truyền lại tri thức cho thế hệ trẻ, trong khi gia đình và nhà trường cũng phải tham gia vào quá trình này. Theo bà, có thể tổ chức các lớp truyền dạy định kỳ hoặc đưa nội dung văn hóa dân tộc vào hoạt động giáo dục tại trường học để học sinh được tiếp cận từ sớm.

Bà cũng đề nghị các cơ quan quản lý văn hóa tiếp tục tạo điều kiện để nghệ nhân có môi trường truyền dạy, đồng thời xây dựng cơ chế để lớp nghệ nhân kế cận được tiếp nhận và tiếp tục truyền lại những giá trị đã được trao truyền.

Đối với việc đưa lễ hội truyền thống trở thành sản phẩm du lịch, Nghệ nhân Ưu tú Đinh Thị Minh Nguyệt cho rằng cần đặc biệt chú ý đến yếu tố nguyên gốc. Lễ hội có thể được khai thác để phục vụ du lịch, góp phần tạo thêm sinh kế cho người dân nhưng trước hết phải bảo đảm giá trị văn hóa được tôn trọng.

Theo bà, việc tổ chức lễ hội không nên chỉ dừng ở việc để du khách "xem", quay phim, chụp ảnh rồi ra về. Người dân, nhất là thế hệ trẻ, cần hiểu lễ hội có ý nghĩa gì, vì sao cộng đồng duy trì nghi lễ đó và đâu là những giá trị cần được gìn giữ.

Với nữ nghệ nhân, mong muốn lớn nhất hiện nay là các cấp, các ngành, nghệ nhân và nhà trường cùng phối hợp để tạo ra một "đường truyền" văn hóa giữa các thế hệ. Bởi theo bà, khi những người am hiểu văn hóa hôm nay còn có thể truyền dạy, việc ghi chép, thực hành và trao truyền cho thế hệ sau cần được thực hiện ngay, để những lễ hội, phong tục, tiếng nói và các giá trị văn hóa truyền thống không chỉ được phục dựng trong một thời điểm mà thực sự tiếp tục sống trong cộng đồng.

Giữ văn hóa cũng là giữ sinh kế

Đối với chị Vi Thị Hiền (dân tộc Thái, Bí thư chi bộ xóm Quắn, xã Châu Lộc, Nghệ An), một trong những điều đáng chú ý sau khi tham gia tập huấn là cách nhìn về mối quan hệ giữa lễ hội và du lịch.

Trước đây, chị nghĩ đơn giản rằng muốn thu hút khách thì phải làm cho lễ hội thật đông vui, nhiều tiết mục. Nhưng qua những nội dung được trao đổi, chị hiểu rằng điều quan trọng hơn là phải tạo ra trải nghiệm có ý nghĩa cho du khách.

"Khách đến với bản không chỉ để xem một tiết mục văn nghệ. Họ muốn biết người Thái chúng tôi ăn gì, mặc gì, hát thế nào, vì sao có lễ hội và những phong tục ấy có ý nghĩa gì. Nếu mình kể được câu chuyện của văn hóa thì khách sẽ hiểu và trân trọng hơn", chị nói.

Theo chị, lễ hội có thể kết nối với nhiều hoạt động khác như giới thiệu ẩm thực, nghề thủ công, trang phục truyền thống, các trò chơi dân gian hay trải nghiệm đời sống tại bản. Khi đó, người dân vừa có cơ hội giới thiệu văn hóa vừa có thêm thu nhập.

Tuy nhiên, chị cũng cho rằng không phải nội dung nào trong lễ hội cũng có thể đưa ra phục vụ du lịch. "Có những phần mang tính cộng đồng, tín ngưỡng thì cần được giữ nguyên và tôn trọng. Những gì có thể giới thiệu cho khách thì mình giới thiệu, còn những gì thuộc về không gian riêng của cộng đồng thì phải biết giữ", chị chia sẻ.

Chị Sầm Thị Lam (dân tộc Thái, người dân xã Châu Lộc, Nghệ An, một học viên tham gia tập huấn) lại đưa ra góc nhìn về việc bảo tồn lễ hội từ góc độ sinh kế của người dân. Nếu lễ hội được tổ chức gắn với du lịch cộng đồng một cách phù hợp, nhiều gia đình có thể hưởng lợi từ những sản phẩm do chính mình làm ra.

"Nhà có món ăn truyền thống thì có thể giới thiệu món ăn; gia đình có nghề thủ công thì giới thiệu sản phẩm; nhà có điều kiện thì làm homestay. Khách đến không chỉ xem hội mà còn ở lại, ăn uống, trải nghiệm. Như vậy, văn hóa có thể trở thành một phần của sinh kế", chị nói.

Tuy nhiên, chị Lam cũng nhận thức rằng, muốn làm du lịch lâu dài thì không thể chạy theo việc kiếm tiền trước mắt mà bỏ qua yếu tố bảo tồn. Chị nhấn mạnh rằng, không thể vì khách thích mà thay đổi tất cả. Nếu cái gì cũng làm theo thị hiếu thì sau này chính mình không còn nhận ra lễ hội của dân tộc mình nữa.

Những chia sẻ của nghệ nhân và người dân tại lớp tập huấn cho thấy, nhu cầu bảo tồn lễ hội truyền thống của đồng bào Thái không chỉ dừng ở việc duy trì một ngày hội hằng năm. Điều quan trọng hơn là làm sao để những giá trị văn hóa tiếp tục hiện diện trong đời sống cộng đồng và được thế hệ trẻ tiếp nhận.

Từ góc nhìn của các nghệ nhân, cần quan tâm hơn đến việc sưu tầm, ghi chép, truyền dạy các giá trị văn hóa; đồng thời tạo điều kiện để những người am hiểu văn hóa có cơ hội hướng dẫn lớp trẻ.

Với người dân, việc gắn lễ hội với du lịch mở ra cơ hội quảng bá văn hóa và tạo sinh kế, nhưng phải bảo đảm cộng đồng là chủ thể. Người dân cần được tham gia vào quá trình lựa chọn, tổ chức và giới thiệu những giá trị văn hóa của mình.