Guồng quay hiện đại và khoảng lặng tuổi xế chiều

Đầu tháng 6 vừa qua, bộ phim tài liệu điều tra "Cạm bẫy từ các hợp đồng kỳ nghỉ" trên VTV Đặc biệt đã gây chấn động dư luận. Theo dữ liệu được cơ quan chức năng công bố, quy mô của mạng lưới lừa đảo này lớn đến mức chỉ riêng tại Hà Nội, cơ quan công an đã xác định khoảng 17.000 hợp đồng bị ký kết, chiếm đoạt tới 2.700 tỷ đồng mà nạn nhân chủ yếu là người cao tuổi.

Người dân khắp nơi dõi theo từng bản tin phá án, cảm thấy như được giải tỏa khi những hành vi lừa đảo bị đưa ra ánh sáng pháp luật. Thế nhưng, bên cạnh tiến trình điều tra hình sự đang được lực lượng chức năng rốt ráo đẩy mạnh, những vấn đề xã hội nhức nhối khác nằm ẩn sau một số tình tiết trong phim lại đang mở ra một cuộc tranh luận hoàn toàn khác trên khắp các diễn đàn mạng xã hội, đó chính là thực trạng đứt gãy thế hệ ở chặng sau của cuộc đời.

Điều đáng nói là cuộc tranh luận này lại bùng lên ngay trong Tháng Gia đình Việt Nam, vô tình tạo nên một diễn đàn thảo luận đầy trăn trở trên không gian mạng xã hội. Theo dõi từng bài viết và những dòng bình luận đầy trăn trở của độc giả trên các trang mạng, mỗi người chợt nhận ra rằng, đã đến lúc mỗi chúng ta phải nhìn nhận lại định nghĩa, thế nào là mái ấm và thế nào là một gia đình vẹn tròn khi những rạn nứt vô hình đang âm thầm chia cắt các thế hệ.

Tiếng lòng của tuổi xế chiều

Tâm điểm của những cuộc thảo luận những ngày qua đổ dồn vào câu nói bột phát nhưng đầy sức nặng của một người cao tuổi trong phim: "Ở đây toàn các con mua nhà để nhốt bố mẹ". Một câu nói nghe như lời hờn tủi ngược đời, nhưng lại ẩn chứa bao điều khiến chúng ta phải trăn trở. Nó cho thấy rõ hơn bi kịch của thế hệ những đứa con ở độ tuổi 50 - 60, những người đang gồng mình trong chính ngôi nhà của mình vì khoảng cách vô hình với đấng sinh thành.

Xã hội lâu nay thường mặc định xung đột thế hệ chỉ xảy ra giữa cha mẹ ở độ tuổi 30 - 40 và những đứa con tuổi dậy thì nổi loạn. Người ta vô tình quên mất rằng, có một cuộc chiến ngầm khác còn éo le hơn thế nhiều, cuộc chiến giữa những đứa con tuổi 50 - 60 đang toan về già và cha mẹ họ đã ở ngưỡng tóc bạc da mồi tuổi 70 - 80.

Điều đáng suy ngẫm là sự đứt gãy này không phụ thuộc vào việc các thế hệ có sống chung dưới một mái nhà hay không. Nó hiện hữu trong mọi mô hình gia đình hiện đại, xuất phát từ sự lệch pha sâu sắc giữa nhịp sống công nghiệp hối hả và dòng thời gian đang chậm lại của tuổi già.

Nhìn sâu vào bản chất, đây là sự va đập giữa hai thế giới quan, hai hệ giá trị mà ở đó không có ai hoàn toàn sai hay hoàn toàn đúng. Người già thuộc về thế hệ của những giá trị truyền thống, với quỹ thời gian ngày một ngắn lại, nhu cầu lớn nhất của họ là sự gắn kết tình thân, được trò chuyện và cảm thấy mình còn giá trị. Khi những nhu cầu ấy không được khỏa lấp, người già dễ rơi vào trạng thái nhạy cảm, tủi hờn. Sự phản kháng của họ đôi khi chỉ là những lời trách móc bất chợt, những tiếng thở dài đầy bất lực trước sự xoay vần của thời cuộc, mà câu nói về việc con cái "mua nhà để nhốt bố mẹ" hay những lời hờn tủi vì con "ít về nhà, ít quan tâm" chính là đỉnh điểm của nỗi sợ bị bỏ rơi ở chặng cuối cuộc đời.

Nỗi niềm của thế hệ bị kẹp ở giữa

Tuy nhiên, người ngoài cuộc sẽ thật phiến diện nếu đổ hết mọi lỗi lầm lên đầu những đứa con và vội vàng kết luận họ là bất hiếu hay vô tâm. Thế hệ 50-60 hiện nay thực sự có cái khó, cái khổ riêng khi phải gánh trên vai nhiều gánh nặng, phía dưới lo toan, định hướng cho con cái tuổi ăn tuổi lớn, phía trên là sự mong mỏi, kỹ tính của cha mẹ già.

Bản thân họ cũng đang ở sườn dốc bên kia của cuộc đời, sức khỏe suy giảm và áp lực gánh vác công việc ở giai đoạn cuối sự nghiệp đè nặng từng ngày. Họ không hề vô tâm, nhưng nhịp sống hiện đại buộc họ phải vận hành theo tư duy hiệu suất, quay cuồng với cơm áo gạo tiền để đảm bảo nền tảng kinh tế tốt nhất cho gia đình. Sau mỗi ngày đi làm mệt mỏi rã rời, bước chân về đến nhà, hoặc gọi một cuộc điện thoại về quê, họ không nhận được sự cảm thông mà chỉ có những lời hờn trách. Sự đứt gãy lúc này chính là trạng thái bất lực và kiệt sức của những đứa con, khi mọi nỗ lực chăm lo về vật chất của họ đều trở nên vô nghĩa trước khoảng trống quá lớn về mặt cảm xúc giữa hai thế hệ.

Những cạm bẫy xuất hiện vì thiếu vắng sự sẻ chia

Nhìn sâu vào bản chất của những vụ lừa đảo hợp đồng kỳ nghỉ, có thể nhận ra một sự thật đau lòng rằng các đối tượng xấu ngoài xã hội đã làm tốt hơn con cái ở một việc duy nhất, đó là sự lắng nghe và thấu cảm. Khi đứa con bận rộn dập máy điện thoại bằng câu nói con đang bận họp, bố mẹ có việc gì nói nhanh lên, thì những kẻ lừa đảo lại sẵn sàng ngồi hàng giờ liền để nghe người già kể chuyện ngày xưa, kiên nhẫn dạ vâng và đánh trúng tâm lý muốn chứng tỏ giá trị bản thân của người già. Cạm bẫy ngoài xã hội thực chất chỉ đánh trúng vào những gia đình mà ở đó, hàng rào thấu cảm và thói quen trò chuyện giữa các thế hệ đã xuất hiện những vết nứt.

Người già mong muốn được giao tiếp, nhưng thế hệ con cái lại đang quá tải trước những áp lực thực tại. Khoảng trống mênh mông về mặt cảm xúc đó chính là mảnh đất màu mỡ để những kịch bản thao túng tâm lý tinh vi bén rễ. Sự đứt gãy thế hệ này đã gián tiếp tước đi lá chắn bảo vệ cuối cùng của người cao tuổi trước những biến đổi phức tạp ngoài xã hội.

Nhìn sâu vào bản chất sự việc, cốt lõi của vấn đề nằm ở chỗ, đây là một thực tế tâm lý khách quan khi xã hội chuyển dịch, nơi cả cha mẹ lẫn con cái đều mang theo những nỗi niềm và lý lẽ chính đáng của riêng mình. Trong tháng Sáu, tháng của những giá trị gia đình được tôn vinh, câu chuyện này giống như một khoảng lặng cần thiết để mỗi chúng ta tự vấn. Chữ hiếu thời hiện đại không thể đo đếm bằng giá trị vật chất hay những chu cấp một chiều, mà hiếu thảo là sự nỗ lực thấu cảm, cho đi thứ mà người già thực sự cần, đó là sự lắng nghe và một vị trí tôn trọng trong đời sống tinh thần của con cái.

Thay vì trách móc cha mẹ già cỗi, nhạy cảm, thế hệ những đứa con tuổi 50 - 60 cần bao dung hơn để hiểu rằng sự cằn nhằn ấy chính là tiếng lòng thèm khát kết nối. Đồng thời, những người làm cha làm mẹ cũng cần thấu hiểu cho những đứa con của mình vốn cũng đã điểm bạc, đang phải gồng mình gánh vác gia đình giữa guồng quay khốc liệt của cuộc sống hiện đại. 

Hy vọng rằng sau những chấn động từ thước phim tài liệu này, mỗi chúng ta sẽ học cách ngồi lại, hạ bớt cái tôi của mình xuống, để hai thế hệ dù sống chung hay sống riêng đều có thể học cách đối thoại đúng nghĩa bằng tất cả sự thấu hiểu và thương yêu.