Việt Nam thăng hạng hạnh phúc là tín hiệu tích cực nhưng giữ được hạnh phúc mới là bài toán dài hạn. Khi áp lực đời sống ngày càng đa chiều, từ kinh tế, quan hệ đến sức khỏe tinh thần, hạnh phúc không thể chỉ là cảm nhận. Từ việc xây dựng Bộ chỉ số gia đình hạnh phúc đến triển khai các mô hình hỗ trợ tại cộng đồng, một cách tiếp cận mới đang dần hình thành, trong đó đo lường giúp nhận diện vấn đề, can thiệp đúng địa chỉ và duy trì đồng hành từ cơ sở để hạnh phúc trở thành năng lực bền vững.

Hạnh phúc, ở cấp độ cá nhân, có thể chỉ là một trạng thái cảm xúc nhưng ở cấp độ gia đình - một thiết chế xã hội cơ bản - việc đánh giá hạnh phúc đòi hỏi phải có hệ thống tiêu chí và chỉ báo cụ thể để có thể đo lường, lượng hoá một cách tương đối khách quan.

Theo ông Khuất Văn Quý, Phó Cục trưởng Cục Văn hóa cơ sở, Gia đình và Thư viện (Bộ Văn hoá, Thể thao và Du lịch), việc lượng hóa hạnh phúc gia đình được đặt trên nền tảng nghiên cứu khoa học bài bản, bắt đầu từ đề tài cấp Bộ giai đoạn 2018 - 2019 về "Tiêu chí đánh giá gia đình hạnh phúc", sau đó tiếp tục được hoàn thiện qua các nghiên cứu năm 2022 và 2024 với sự tham gia của các chuyên gia về gia đình và giới.

Từ nền tảng đó, Bộ chỉ số gia đình hạnh phúc được xây dựng với 5 nhóm tiêu chí cốt lõi: sự gắn kết, bền chặt trong các mối quan hệ gia đình; sự thịnh vượng về vật chất của gia đình; sự khỏe mạnh về thể chất và tinh thần của các thành viên gia đình; môi trường sống của gia đình; vị thế của gia đình. Mỗi tiêu chí được chấm điểm trên thang từ 1 đến 10, có trọng số cụ thể, cho phép phân loại mức độ hạnh phúc của gia đình thành các nhóm khác nhau.

Trên cơ sở tổng hợp điểm số có trọng số, mức độ hạnh phúc của gia đình được phân loại thành 5 nhóm, từ gia đình rất ít hạnh phúc đến gia đình rất hạnh phúc. Cách phân loại này không nhằm tạo ra sự so sánh hơn - kém, mà giúp nhận diện rõ vị trí của mỗi gia đình trong "bản đồ hạnh phúc", từ đó có những điều chỉnh phù hợp với từng mức độ và hoàn cảnh cụ thể.

Điểm đặc biệt là việc chấm điểm không dựa trên đánh giá áp đặt từ bên ngoài mà dựa trên chính mức độ hài lòng của các thành viên trong gia đình. Điều này giúp chuyển một khái niệm vốn trừu tượng thành hệ thống dữ liệu phản ánh tương đối khách quan chất lượng sống.

Không dừng lại ở đo lường, Bộ chỉ số còn mang một chức năng quan trọng hơn đó là cảnh báo sớm. Thông qua các chỉ số thành phần, những bất hòa, nguy cơ xung đột hay suy giảm chất lượng sống trong gia đình có thể được nhận diện sớm, từ đó đưa ra các giải pháp can thiệp kịp thời.

Ở cấp độ quản lý, đây chính là cơ sở để theo dõi sự tiến bộ hay suy giảm của đời sống gia đình - nơi phản chiếu trực tiếp các thành tựu kinh tế - xã hội. Khi các chỉ số cho thấy dấu hiệu bất ổn, chính sách có thể được điều chỉnh theo hướng phù hợp hơn với thực tiễn.

Trong giai đoạn thí điểm 2025 - 2029, Bộ chỉ số sẽ được đánh giá định kỳ hằng năm để kiểm chứng và hoàn thiện trước khi áp dụng rộng rãi. Khi đó, dữ liệu từ chỉ số ngoài việc giúp từng gia đình tự đánh giá mình còn trở thành căn cứ khoa học để hoạch định chính sách an sinh, giáo dục, phòng chống bạo lực gia đình.

Đặc biệt, Bộ chỉ số cho phép xác định rõ những nhóm dễ bị tổn thương như phụ nữ đơn thân, gia đình nghèo, vùng dân tộc thiểu số, từ đó giúp các cơ quan quản lý tập trung nguồn lực hỗ trợ đúng địa chỉ.

Điều đáng nói là dù được lượng hóa bằng con số, Bộ chỉ số không nhằm "xếp hạng" hay tạo áp lực cho từng gia đình. Ngược lại, ông Khuất Văn Quý nhấn mạnh, đây là công cụ để mỗi gia đình tự nhận diện, điều chỉnh và nâng cao chất lượng cuộc sống của mình.

Không dừng lại ở việc phản ánh thực trạng, Bộ chỉ số còn mở ra khả năng theo dõi sự thay đổi theo thời gian của từng nhóm yếu tố cấu thành hạnh phúc gia đình. Khi các chỉ số về sức khỏe tinh thần, mối quan hệ hay điều kiện sống có xu hướng giảm, đó vừa là vấn đề của từng gia đình riêng lẻ vừa là tín hiệu để các cơ quan quản lý xem xét lại hiệu quả của các chính sách đang triển khai. Ngược lại, những cải thiện tích cực trong các chỉ số cũng là cơ sở để nhân rộng các mô hình hiệu quả, từ đó tạo ra tác động lan tỏa trong cộng đồng.

Một cách tiếp cận mềm nhưng có cơ sở dữ liệu, nhân văn nhưng vẫn có khả năng đo lường - đó chính là nền tảng để hạnh phúc không còn là khái niệm cảm tính. Khi hạnh phúc được đo bằng dữ liệu, chính sách không còn đi sau thực tế mà có thể đi trước để cảnh báo và điều chỉnh.

Trong suốt nhiều năm qua, các mô hình của Hội LHPN Việt Nam chính là "công cụ tạo ra thay đổi".

Theo bà Nguyễn Thị Thanh Thúy, Phó Trưởng ban Công tác Phụ nữ, Trung ương Hội LHPN Việt Nam, hiệu quả của Cuộc vận động "Xây dựng gia đình 5 không, 3 sạch" và các mô hình "Gia đình hạnh phúc" đến từ cách tiếp cận rất rõ ràng chính là lấy gia đình làm trung tâm, tiêu chí cụ thể, dễ thực hiện và gắn chặt với nhu cầu thiết thân của người dân.

Không phải những khẩu hiệu chung chung, các mô hình này đi vào những thay đổi rất cụ thể trong đời sống: Điều kiện sinh hoạt được cải thiện, từ nhà tiêu hợp vệ sinh đến việc sử dụng nước sạch, mâu thuẫn gia đình được giảm thiểu, nguy cơ bạo lực được phòng ngừa, kỹ năng làm cha mẹ được nâng cao, nếp sống văn minh dần được hình thành.

Chỉ trong giai đoạn 2021 - 2025, cả nước đã triển khai trên 18.000 công trình, phần việc; giúp 418.309 hộ gia đình đạt các tiêu chí; hỗ trợ hơn 550.000 hộ xây dựng nhà tiêu hợp vệ sinh và trên 1 triệu hộ sử dụng nước sạch. Những con số này đã phản ánh quy mô và quan trọng hơn là cho thấy tác động thực chất rằng hạnh phúc được xây dựng từ những điều rất cụ thể trong đời sống hàng ngày.

Thêm một điểm nhấn quan trọng đó là mô hình "Địa chỉ tin cậy tại cộng đồng". Đây là nơi hỗ trợ nạn nhân bạo lực gia đình, cũng là điểm tiếp cận sớm để phát hiện nguy cơ, can thiệp kịp thời và kết nối các dịch vụ cần thiết.

Trong khuôn khổ Dự án 8, các cấp Hội đã xây dựng và củng cố 2.312 "địa chỉ tin cậy", đạt 231% kế hoạch, hỗ trợ và tư vấn cho khoảng 110.100 phụ nữ và trẻ em vùng dân tộc thiểu số và miền núi.

Quan trọng hơn con số là sự chuyển dịch trong cách tiếp cận từ xử lý hậu quả sang phòng ngừa từ sớm, ngay trong gia đình và cộng đồng. Qua đó, nhận thức xã hội cũng thay đổi, bạo lực gia đình không còn là chuyện riêng mà là vấn đề cần được phát hiện và can thiệp.

Bên cạnh đó, Hội còn chủ động ứng dụng công nghệ số trong truyền thông, sử dụng mạng xã hội và các nền tảng trực tuyến để lan tỏa thông điệp xây dựng gia đình hạnh phúc. Các nội dung thiết thực như kỹ năng làm cha mẹ, chăm sóc sức khỏe, phòng chống bạo lực,… được thể hiện dưới dạng video, clip, infographic, giúp tiếp cận hàng triệu phụ nữ mỗi năm.

Cùng với việc mở rộng phạm vi, công nghệ còn làm thay đổi vai trò của phụ nữ từ người tiếp nhận thông tin thụ động sang người chủ động tìm hiểu, tương tác và áp dụng vào cuộc sống.

Giá trị lớn nhất của các mô hình, như bà Nguyễn Thị Thanh Thúy khẳng định, không nằm ở hình thức mà ở sự chuyển biến thực chất trong từng gia đình, từ điều kiện sống đến cách ứng xử.

Giữ hạnh phúc không thể chỉ là nỗ lực của từng cá nhân mà cần một hệ thống hỗ trợ đồng bộ từ chính sách đến cộng đồng.

Định hướng xuyên suốt của Hội LHPN Việt Nam là "Mỗi gia đình - một địa chỉ hạnh phúc", trên cơ sở lấy gia đình làm nền tảng và phụ nữ làm chủ thể. Từ đó, các giải pháp được triển khai theo hướng vừa nâng cao năng lực cá nhân, vừa tạo môi trường hỗ trợ.

Ở cấp độ cá nhân, phụ nữ được trang bị kiến thức và kỹ năng thiết thực như tiền hôn nhân, làm cha mẹ, quản lý kinh tế gia đình, chăm sóc sức khỏe, đặc biệt là sức khỏe tinh thần, yếu tố ngày càng quan trọng trong bối cảnh hiện đại.

Ở cấp độ kinh tế, Hội đẩy mạnh hỗ trợ phụ nữ phát triển sinh kế, nâng cao năng lực số, khởi nghiệp và tham gia thị trường lao động, qua đó tăng tính tự chủ và khả năng thích ứng trước biến động xã hội.

Ở cấp độ cộng đồng, các mô hình như "Địa chỉ tin cậy", "Câu lạc bộ gia đình hạnh phúc" hay thí điểm "Nhà an toàn cho phụ nữ và trẻ em" được kết nối theo hướng liên thông, bổ trợ cho nhau. Đây không còn là những mô hình riêng lẻ mà đang hình thành một mạng lưới hỗ trợ đa tầng, giúp phòng ngừa rủi ro và duy trì hạnh phúc lâu dài.

 Thực hiện: TUỆ KHANG - TRƯỜNG LÊ