"Kiềng 3 chân" thực hiện lồng ghép giới trong kế hoạch phát triển của địa phương

Nâng "sức nặng" giám sát, phản biện của cán bộ Hội cơ sở

Một bản kế hoạch phát triển kinh tế - xã hội (KT-XH) cấp xã, phường hiện nay hiếm khi thiếu vắng hai chữ "phụ nữ" hay "trẻ em". Nhưng theo TS Nguyễn Thị Thanh Thủy, Trung tâm Nghiên cứu giới – Gia đình và Phát triển cộng đồng (GFCD), cho rằng sự hiện diện ấy phần lớn vẫn là "có mặt nhưng thiếu chiều sâu, chưa đi vào thực chất".

Bà chỉ ra 3 biểu hiện cụ thể. Về chỉ tiêu, các kế hoạch cấp xã thường chỉ dừng ở những con số quen thuộc mang tính y tế - dân số hay bảo trợ xã hội, như tỷ lệ suy dinh dưỡng trẻ em hay số hộ nghèo do phụ nữ làm chủ hộ, mà hiếm khi đề cập đến quyền năng kinh tế, sự tham gia ra quyết định hay khả năng tiếp cận các nguồn lực phát triển của phụ nữ.

Về cách tiếp cận, phụ nữ và trẻ em thường được nhìn như đối tượng cần hỗ trợ hơn là chủ thể kiến tạo phát triển – bình đẳng giới dễ bị đánh đồng với "phúc lợi cho phụ nữ".

Và về nguồn lực, hầu như không có dòng ngân sách nhạy cảm giới ở cấp xã; việc lồng ghép giới gần như bị giao khoán cho Hội LHPN, trong khi kinh phí hoạt động của tổ chức này vốn đã rất eo hẹp.

Đi tìm nguyên nhân, TS Thanh Thủy phân tích theo 4 tầng – cá nhân, gia đình, cộng đồng, thể chế - nhưng khẳng định nút thắt lớn nhất nằm ở tầng thể chế. Quy trình lập kế hoạch KT-XH cấp xã hiện vẫn mang nặng tính hành chính, theo biểu mẫu từ trên xuống, không bắt buộc phải có đánh giá tác động giới hay dữ liệu tách biệt theo giới trong hồ sơ trình HĐND. Lãnh đạo cấp xã cũng không chịu ang buộc trách nhiệm hay bị trừ điểm thi đua nếu kế hoạch thiếu vắng lồng ghép giới. Thiếu cơ chế chế tài, lồng ghép giới trở thành việc "làm cũng được mà không làm cũng chẳng sao". Cộng ang vào đó là chuẩn mực cộng đồng vẫn mặc định phát triển kinh tế, ngân sách là "việc của nam giới, của chính quyền", khiến tiếng nói của phụ nữ tại các cuộc họp thôn, tổ dân phố thường mờ nhạt.

Chính vì nút thắt nằm ở thể chế và năng lực thực thi, nên giải pháp căn cơ, theo bà Thanh Thủy, phải bắt đầu từ việc nâng tầm vai trò giám sát của chính cán bộ Hội LHPN cơ sở - những người gần dân nhất nhưng lâu nay vẫn chủ yếu được đặt ở vị trí "hậu cần" trong các hoạt động ở cơ sở.

Mới đây, Hội LHPN thành phố Huế phối hợp Quỹ Rosa Luxemburg Stiftung (CHLB Đức) tổ chức lớp tập huấn "Nâng cao nhận thức về bình đẳng giới và tầm quan trọng của việc lồng ghép giới trong xây dựng kế hoạch phát triển kinh tế - xã hội", với sự tham gia của cán bộ, hội viên các phường Phú Xuân, Kim Long, Thủy Xuân. Qua đó, Hội LHPN TP Huế hướng tới nâng cao năng lực cho cán bộ hội cơ sở trong phân tích giới, xác định các vấn đề ưu tiên của phụ nữ, xây dựng mục tiêu và chỉ số về giới, từ đó tham mưu lồng ghép các giải pháp thúc đẩy bình đẳng giới, ang quyền năng cho phụ nữ vào kế hoạch phát triển kinh tế - xã hội của địa phương.

Chị Võ Thị Ngọc Diệu, Phó Chủ tịch phụ trách Hội LHPN phường Kim Long, nhìn nhận: so với trước đây, bình đẳng giới ngày càng được thể hiện rõ hơn. Việc tuyên truyền, triển khai các phong trào đến từng tổ dân phố giúp phụ nữ hiểu rõ hơn về quyền của mình. "Khi gặp chuyện không thỏa đáng, chị em có thể cùng nhau bày tỏ ý kiến thông qua tổ hòa giải, qua đó hạn chế hiểu lầm, mâu thuẫn, góp phần giữ gìn hạnh phúc gia đình và tránh ảnh hưởng đến con cái", chị Diệu chia sẻ.

Còn chị Nguyễn Thị Bích Vân, hội viên phường Thủy Xuân, cho biết: Thông qua các buổi tập huấn, tuyên truyền về bình đẳng giới, bản thân hội viên chúng tôi nhận thức rõ hơn về quyền và trách nhiệm của bản thân mình. Những định kiến cũ của chồng cũng dần thay đổi tích cực hơn. Chính bản thân chị em cũng tự tin hơn hẳn khi tham gia hoạt động xã hội.

Những chuyển biến ấy cho thấy một thực tế: nhận thức của người dân có thể thay đổi khá nhanh qua tuyên truyền, nhưng để nhận thức ấy "đi vào" được kế hoạch phát triển, trở thành chỉ tiêu, dòng ngân sách, trách nhiệm cụ thể,thì cán bộ Hội cơ sở cần được trang bị một năng lực hoàn toàn khác: năng lực giám sát và phản biện chính sách dựa trên bằng chứng.

"Bộ ba giải pháp" để lồng ghép giới đi vào thực chất

Theo TS Thanh Thủy, để bản kế hoạch phát triển KT-XH ghi nhận rõ vai trò chủ trì hoặc đồng chủ trì của Hội đối với các mục tiêu cụ thể, cán bộ Hội cơ sở cần chuyển mình từ "người làm phong trào" sang "nhà vận động chính sách dựa trên bằng chứng" - với ba năng lực then chốt.

Thứ nhất là tư duy nói chuyện bằng số liệu thay vì cảm tính. Thay vì nêu chung chung "chị em hiện nay rất khó khăn về vốn và việc làm", cán bộ Hội cần đưa ra được con số cụ thể của chính địa bàn mình phụ trách. Cụ thể như: Bao nhiêu lao động nữ thiếu việc làm thời vụ, bao nhiêu hộ phụ nữ đơn thân chưa tiếp cận được vốn vay ưu đãi…

Thứ hai là chủ động tham gia ngay từ khâu đầu của chu trình lập kế hoạch, làm việc với công chức địa chính, văn hóa, thống kê - kế toán từ giữa năm, thay vì chờ đến khi bản dự thảo cuối cùng được đưa ra lấy ý kiến chiếu lệ.

Thứ ba là kỹ năng chuyển hóa nhu cầu của hội viên thành "ngôn ngữ chỉ tiêu phát triển" - biến một mong muốn như "có thêm thu nhập" thành chỉ tiêu đo lường được, gắn với nguồn lực rõ ràng, để chính quyền thấy được vai trò không thể thay thế của Hội.

Để nâng cao các năng lực này, Hội LHPN thành phố Huế triển khai dự án "Nâng cao năng lực thực hiện bình đẳng giới trong phát triển kinh tế - xã hội tại Thành phố Huế" thực hiện trong hai năm 2025 – 2026, do Quỹ Rosa Luxemburg Stiftung tài trợ. hướng tới khi đặt mục tiêu nâng cao kỹ năng lãnh đạo, đối thoại và giám sát chính sách về bình đẳng giới cho hàng trăm cán bộ Hội các cấp.

Với chính sách, bà Thanh Thủy đề xuất một "bộ ba giải pháp" đồng bộ. Trong đó, về công cụ, cần chuẩn hóa một bộ chỉ số thống kê giới cấp xã tinh giản, chỉ khoảng 10-15 chỉ số cốt lõi tách biệt theo giới về việc làm, thu nhập, đào tạo nghề, quyền đứng tên đất đai, bạo lực gia đình và sự tham gia họp thôn, đồng thời ứng dụng các nền tảng số đơn giản để cập nhật dữ liệu định kỳ.

Về cơ chế, cần thể chế hóa sự tham gia của Hội bằng quy định cụ thể: Chủ tịch Hội LHPN xã là thành viên chính thức trong Ban chỉ đạo hoặc Tổ soạn thảo kế hoạch. Trước khi trình HĐND, bắt buộc phải có biên bản phản biện xã hội về khía cạnh giới do Hội thực hiện. Mỗi nhiệm vụ do Hội phối hợp triển khai phải đi kèm dòng dự toán ngân sách cụ thể, tránh tình trạng giao việc nhưng không giao nguồn lực.

Về con người, cần đổi mới phương thức tập huấn theo hướng "cầm tay chỉ việc", hướng dẫn trực tiếp trên chính bản kế hoạch của địa phương, chỉ rõ chỗ nào thiếu dữ liệu giới, chỗ nào cần sửa lại chỉ tiêu - đồng thời rèn luyện cho cán bộ Hội kỹ năng đối thoại chính sách và giám sát độc lập các công trình, mô hình kinh tế tại địa phương.