Kiệt sức sau sinh, người mẹ cần làm gì?

Gánh nặng vô hình của người mẹ

Khi một em bé chào đời, mọi sự quan tâm thường dành cho đứa trẻ, trong khi người mẹ vừa trải qua quá trình sinh nở đã lập tức bước vào chuỗi ngày thiếu ngủ, chăm con và quán xuyến gia đình gần như không có thời gian nghỉ. Áp lực kéo dài khiến nhiều phụ nữ rơi vào trạng thái kiệt sức cả thể chất lẫn tinh thần.

Theo BS.CKII Nguyễn Thanh Tuấn, Khoa Sản thường, Bệnh viện Phụ sản Trung ương, đây là thực trạng rất phổ biến nhưng chưa được nhìn nhận đúng mức. "Trước đây, chúng ta chủ yếu quan tâm đến sự hồi phục thể chất sau sinh. Tuy nhiên, sức khỏe tinh thần mới là vấn đề cần được chú ý, bởi những thay đổi đã xuất hiện từ thai kỳ và thường trở nên nặng nề hơn sau khi sinh", bác sĩ nói.

Dù sinh thường hay sinh mổ, người phụ nữ đều phải trải qua quá trình mất máu, đau đớn và cần thời gian để hồi phục. Thế nhưng, khi cơ thể còn chưa khỏe lại, họ đã phải bắt đầu hành trình chăm sóc trẻ sơ sinh gần như 24 giờ mỗi ngày. "Người mẹ vừa đau, vừa mệt, vừa thiếu ngủ nhưng vẫn phải cho con bú, thay tã, bế ru, theo dõi từng thay đổi nhỏ của con. Nếu không có người hỗ trợ, khối lượng công việc có thể tăng gấp đôi, gấp ba so với trước khi sinh", bác sĩ Tuấn chia sẻ.

Không chỉ vậy, cuộc sống của người mẹ sau sinh gần như đảo lộn. Những nhu cầu cơ bản như ăn uống, nghỉ ngơi hay ngủ đủ giấc đều bị gián đoạn. Giấc ngủ là yếu tố chịu ảnh hưởng nặng nề nhất khi người mẹ hiếm khi có thể ngủ liền mạch 7-8 tiếng mà chỉ chợp mắt từng quãng ngắn rồi lại thức dậy cho con bú hoặc dỗ con.

"Thiếu ngủ kéo dài khiến cơ thể không kịp phục hồi, đồng thời làm hệ thần kinh nhạy cảm hơn, dễ căng thẳng và suy sụp", bác sĩ phân tích. Cùng với áp lực phải chăm con "đúng chuẩn", hay có dấu hiệu bất thường khiến nhiều phụ nữ dần rơi vào trạng thái kiệt sức cả về thể chất lẫn tinh thần.

Gia đình bị ảnh hưởng

BS Nguyễn Thanh Tuấn nhận định, hậu quả của "burnout" không chỉ dừng lại ở cảm giác mệt mỏi. Một trong những ảnh hưởng rõ rệt nhất là việc nuôi con bằng sữa mẹ. Ông cho biết, việc tiết sữa chịu tác động rất lớn từ trạng thái tâm lý. Một người mẹ được nghỉ ngơi đầy đủ, ăn uống hợp lý và có tinh thần thoải mái thường sẽ có nguồn sữa tốt. Ngược lại, căng thẳng kéo dài có thể khiến lượng sữa giảm đáng kể, thậm chí mất sữa hoàn toàn.

"Nhiều gia đình chỉ nhìn thấy kết quả là người mẹ ít sữa rồi trách móc. Nhưng thực tế, đó có thể là dấu hiệu cho thấy người mẹ đang kiệt sức. Nếu tiếp tục gây áp lực, tình trạng sẽ càng nghiêm trọng hơn", bác sĩ chia sẻ.

✤ Khoảng 80% phụ nữ sau sinh trải qua tình trạng “baby blues” (hội chứng buồn chán sau sinh) với các mức độ khác nhau. Nếu không được quan tâm và hỗ trợ đúng lúc, tình trạng này có thể kéo dài, làm gia tăng nguy cơ trầm cảm sau sinh.

• BS Nguyễn Thanh Tuấn

Nhiều sản phụ cho rằng mình không đủ sữa cho con nên tự trách bản thân, từ đó rơi vào vòng xoáy lo âu, mất ngủ và căng thẳng. Chính áp lực tâm lý lại tiếp tục ảnh hưởng đến việc tiết sữa, tạo thành một vòng luẩn quẩn. Theo BS.CKII Nguyễn Thanh Tuấn, khi tình trạng kiệt sức kéo dài, người mẹ có thể buồn bã dai dẳng, mất hứng thú với cuộc sống, dễ cáu gắt, khó tập trung, thường xuyên lo âu hoặc cảm thấy mình thất bại. Nặng hơn, sản phụ có thể xuất hiện ý nghĩ làm hại bản thân hoặc em bé - dấu hiệu cần được can thiệp y tế khẩn cấp.

Không chỉ ảnh hưởng đến người mẹ, burnout sau sinh còn tác động đến cả gia đình. "Khi sức khỏe tinh thần của người mẹ suy giảm, việc chăm sóc con cũng bị ảnh hưởng. Trẻ có thể không được bú đầy đủ, không được chăm sóc như mong muốn; người chồng và các thành viên trong gia đình cũng chịu áp lực, căng thẳng", bác sĩ Tuấn cho biết. Để phòng ngừa tình trạng này, người phụ nữ cần được chuẩn bị về sức khỏe, tâm lý và điều kiện kinh tế ngay từ trước khi mang thai. Đồng thời, việc chăm sóc con phải là trách nhiệm của cả gia đình, thay vì chỉ đặt lên vai người mẹ.

"Người chồng và các thành viên trong gia đình cần chủ động chia sẻ việc chăm con để người mẹ có thời gian nghỉ ngơi, ngủ bù và hồi phục. Chỉ cần người mẹ được ngủ thêm vài tiếng, được ăn một bữa đầy đủ hay có thời gian trò chuyện, giải tỏa áp lực cũng đã giúp giảm đáng kể nguy cơ kiệt sức", bác sĩ nhấn mạnh.

Theo BS.CKII Nguyễn Thanh Tuấn, hệ thống chăm sóc sau sinh ở Việt Nam hiện vẫn chủ yếu tập trung vào sức khỏe thể chất của mẹ và bé, trong khi việc sàng lọc, theo dõi sức khỏe tinh thần chưa được triển khai rộng rãi. Vì vậy, đánh giá sức khỏe tâm thần cần trở thành một phần của chăm sóc hậu sản, đồng thời tăng cường truyền thông để gia đình sớm nhận biết các dấu hiệu bất thường. Nếu người mẹ mệt mỏi kéo dài, thường xuyên lo âu hoặc căng thẳng không cải thiện dù đã được nghỉ ngơi, cần sớm tìm đến bác sĩ hoặc chuyên gia tâm lý để được tư vấn và hỗ trợ.

"Bảo vệ sức khỏe tinh thần của người mẹ cũng chính là bảo vệ sự phát triển của trẻ và hạnh phúc của cả gia đình. Một người mẹ khỏe mạnh, được sẻ chia và yêu thương sẽ có đủ năng lượng để chăm sóc con tốt hơn, đồng thời tận hưởng trọn vẹn hành trình làm mẹ", BS Nguyễn Thanh Tuấn nhấn mạnh.