Minh bạch nguồn gốc thực phẩm - Bài 1: Xu thế không thể đảo ngược

Liên tiếp các vụ thực phẩm bẩn, hàng giả, hàng kém chất lượng bị phát hiện trong thời gian qua đã đẩy nỗi lo về an toàn thực phẩm lên cao chưa từng có, đồng thời bào mòn niềm tin của người tiêu dùng. Trong bối cảnh đó, việc Bộ Công Thương ban hành Thông tư 11/2026/TT-BCT, có hiệu lực từ ngày 16/4/2026, không chỉ là một động thái siết quản lý, mà còn mở ra một giai đoạn quản trị ngành thực phẩm bằng dữ liệu, với trọng tâm là truy xuất nguồn gốc và minh bạch thông tin đến từng sản phẩm.

Giới hạn truy xuất nguồn gốc của quản lý truyền thống

Không khó để nhận thấy, chỉ trong vài năm trở lại đây, các vụ việc liên quan đến thực phẩm bẩn, thực phẩm không rõ nguồn gốc xuất xứ xuất hiện với tần suất dày hơn và mức độ nghiêm trọng hơn. Từ rau củ sử dụng hóa chất cấm, thịt gia súc không qua kiểm dịch, đến các sản phẩm chế biến giả nhãn mác… tất cả đã tạo nên một bức tranh đáng lo ngại về an toàn thực phẩm.

Đứng trước thực trạng đó, nhiều nhiều khảo sát thị trường được các tổ chức nghiên cứu công bố, yếu tố "nguồn gốc rõ ràng" ngày càng trở thành tiêu chí ưu tiên khi người tiêu dùng lựa chọn thực phẩm. Báo cáo của NielsenIQ (2025) chỉ ra rằng, 67% người tiêu dùng Việt Nam kiểm tra thông tin nguồn gốc xuất xứ trước khi mua thực phẩm hoặc sản phẩm tiêu dùng. Nhiều người tiêu dùng giờ đây sẵn sàng trả giá cao hơn cho sản phẩm có thông tin minh bạch, có thể kiểm chứng. Nhưng trên thực tế, điều đáng buồn là trong bối cảnh thông tin không đầy đủ, người tiêu dùng gần như không có công cụ để xác minh.

Trong khi đó, các cơ quan chức năng gặp rất nhiều khó khăn trong việc quản lý chất lượng. Thậm chí, khi phát hiện các vi phạm, cơ quan chức năng thường gặp khó khăn trong việc truy tìm nguồn gốc. Nhiều trường hợp không xác định được lô hàng xuất phát từ đâu, đi qua những khâu nào, trách nhiệm thuộc về ai. Chuỗi cung ứng bị đứt đoạn thông tin, hồ sơ lưu trữ thiếu đồng bộ, thậm chí không tồn tại, khiến việc xử lý chỉ dừng lại ở "phần ngọn". Chính sự thiếu minh bạch này khiến rủi ro lan rộng. Một lô hàng vi phạm không chỉ ảnh hưởng đến một doanh nghiệp, mà còn tác động tiêu cực đến cả ngành hàng.

Thực tế này cho thấy, cách quản lý truyền thống đang chủ yếu dựa vào công tác kiểm tra, hậu kiểm và xử phạt đang bộc lộ những giới hạn rõ rệt. Bởi vì cơ quan quản lý chỉ có thể kiểm soát từng khâu riêng lẻ mà không truy xuất được cả chuỗi cung ứng khiến việc phát hiện và xử lý vi phạm luôn đi sau thực tế thị trường.

Trong bối cảnh đó, yêu cầu đặt ra không chỉ là tăng cường kiểm tra, mà là phải thay đổi phương thức quản lý. Thay vì kiểm soát từng điểm, cần kiểm soát toàn bộ hành trình của sản phẩm. Thay vì dựa vào hồ sơ giấy tờ, cần dựa vào dữ liệu có thể truy vết, đối chiếu và xác thực.

Đó cũng chính là định hướng mà Thông tư số 11/2026/TT-BCT sẽ có hiệu lực từ ngày 16/4/2026 của Bộ Công Thương hướng tới. Theo quy định mới, truy xuất nguồn gốc thực phẩm được xác định là việc theo dõi, nhận diện toàn bộ quá trình hình thành và lưu thông của sản phẩm, bảo đảm có thể xác định được các công đoạn trước và sau trong chuỗi cung ứng.

Một trong những nội dung cốt lõi của Thông tư là áp dụng nguyên tắc "một bước trước – một bước sau". Theo đó, mỗi chủ thể tham gia vào chuỗi cung ứng phải có trách nhiệm ghi nhận và lưu trữ thông tin về nguồn gốc đầu vào và điểm đến đầu ra của sản phẩm. Khi tất cả các mắt xích đều tuân thủ nguyên tắc này, toàn bộ chuỗi cung ứng có thể được tái hiện thông qua dữ liệu.

Đặc biệt, Thông tư đặt ra yêu cầu về việc gắn mã truy xuất, trong đó phổ biến là mã QR, trên sản phẩm hoặc bao bì sản phẩm. Thông qua việc quét mã, cơ quan quản lý, doanh nghiệp và người tiêu dùng có thể truy cập các thông tin liên quan đến sản phẩm như nơi sản xuất, nguyên liệu, quy trình chế biến, đơn vị phân phối. Việc áp dụng mã QR không chỉ giúp số hóa thông tin, mà còn tạo ra một "cửa sổ minh bạch" để người tiêu dùng trực tiếp tiếp cận dữ liệu. Đây là điểm khác biệt quan trọng so với trước đây, khi thông tin về sản phẩm chủ yếu được cung cấp một chiều từ doanh nghiệp, thiếu khả năng kiểm chứng.

Lợi ích đa chiều cho người tiêu dùng và phát triển kinh tế

Ông Bùi Nguyễn Anh Tuấn, Phó Cục trưởng Cục Quản lý và Phát triển thị trường trong nước (Bộ Công Thương) khẳng định: Việc triển khai các quy định về truy xuất nguồn gốc, đặc biệt là gắn mã QR và xây dựng hệ thống dữ liệu, là một yêu cầu mang tính bắt buộc, xuất phát từ quyền lợi cốt lõi của các bên liên quan không chỉ nhằm siết chặt quản lý, mà còn mang lại những lợi ích sâu rộng cho toàn bộ hệ sinh thái thực phẩm.

Ở góc độ quản lý nhà nước, hệ thống truy xuất giúp nâng cao hiệu quả giám sát. Khi dữ liệu được thu thập và kết nối, cơ quan chức năng có thể phát hiện sớm các dấu hiệu bất thường, khoanh vùng nhanh các lô hàng vi phạm và triển khai biện pháp xử lý kịp thời. Điều này giúp giảm thiểu thiệt hại và hạn chế nguy cơ lan rộng của các vụ việc. Ông Tuấn nhấn mạnh: "Việc truy xuất nguồn gốc giúp quản lý rủi ro tốt hơn. Khi có vấn đề phát sinh, cơ quan chức năng có thể xử lý một cách toàn diện, triệt để, đúng vai trò và nhiệm vụ của mình".

Theo ông Trần Giang Khuê, Trưởng Văn phòng đại diện Cục Sở hữu trí tuệ tại TP HCM cho rằng: Đối với người tiêu dùng, lợi ích rõ ràng nhất là khả năng tiếp cận thông tin. Thay vì phải "tin bằng cảm giác" hoặc qua lời hứa của người bán thì có thể chủ động kiểm tra nguồn gốc sản phẩm thông qua các công cụ truy xuất. Điều này giúp giảm thiểu rủi ro khi lựa chọn thực phẩm, đồng thời nâng cao quyền được biết và quyền được bảo vệ của người tiêu dùng. "Giải pháp truy xuất nguồn gốc được xem là chìa khóa giúp người tiêu dùng, lựa chọn sản phẩm chính hãng một cách an toàn và minh bạch", ông Khuê nhấn mạnh.

Đối với doanh nghiệp, mặc dù việc triển khai hệ thống truy xuất có thể làm tăng chi phí ban đầu, nhưng về dài hạn lại mang lại lợi ích đáng kể. Trước hết, doanh nghiệp có thể kiểm soát tốt hơn chuỗi cung ứng của mình, từ đó giảm thiểu rủi ro liên quan đến chất lượng sản phẩm. Minh bạch nguồn gốc giúp doanh nghiệp xây dựng niềm tin với khách hàng.

Trong một thị trường mà người tiêu dùng ngày càng khắt khe, khả năng cung cấp thông tin rõ ràng, có thể kiểm chứng sẽ trở thành lợi thế cạnh tranh quan trọng. Những doanh nghiệp làm tốt truy xuất không chỉ giữ được thị trường trong nước, mà còn có cơ hội mở rộng ra các thị trường quốc tế, nơi yêu cầu về minh bạch ngày càng cao.

Không chỉ dừng lại ở quản lý an toàn thực phẩm, việc số hóa dữ liệu còn góp phần thúc đẩy chuyển đổi số trong ngành công nghiệp thực phẩm. Khi doanh nghiệp buộc phải ghi nhận, lưu trữ và chia sẻ dữ liệu, họ cũng phải đầu tư vào công nghệ, nâng cao năng lực quản trị. Đây là tiền đề để hình thành các chuỗi cung ứng hiện đại, minh bạch và hiệu quả hơn. Khi thông tin trở nên minh bạch, người tiêu dùng có xu hướng lựa chọn sản phẩm an toàn, có nguồn gốc rõ ràng, qua đó tạo áp lực buộc thị trường phải nâng cao chất lượng. Đây chính là cơ chế "tự điều chỉnh" của thị trường dựa trên dữ liệu, thay vì chỉ phụ thuộc vào can thiệp hành chính.

Theo bà Vũ Kim Hạnh, Chủ tịch Hội Doanh nghiệp hàng Việt Nam chất lượng cao, minh bạch nguồn gốc hàng hàng hóa nói chung và thực phẩm nói riêng còn có ý nghĩa đối với năng lực cạnh tranh của nền kinh tế. Trong bối cảnh hội nhập sâu rộng, các thị trường xuất khẩu lớn như châu Âu, Mỹ, Nhật Bản đều yêu cầu nghiêm ngặt về truy xuất nguồn gốc. Việc xây dựng hệ thống truy xuất đồng bộ sẽ giúp hàng hóa Việt Nam đáp ứng các tiêu chuẩn quốc tế, mở rộng cơ hội xuất khẩu. Điều này đặc biệt có ý nghĩa đối với một đất nước có tỷ lệ người lao động trong lĩnh vực nông nghiệp lớn như Việt Nam.

(Còn nữa)