Minh bạch nguồn gốc thực phẩm - Bài 2: Mã QR là giải pháp tối ưu với Việt Nam

Thực trạng ứng dụng công nghệ số trong truy xuất nguồn gốc hàng hóa

Trong một hội thảo gần đây, ông Christanto Suryadama, Phó Chủ tịch bán hàng phụ trách khu vực Đông Nam Á, Hàn Quốc, Kênh APJeC của Zebra Technologies (Tập đoàn đoàn công nghệ đa quốc gia của Mỹ, doanh nghiệp hàng đầu thế giới về các giải pháp thu thập dữ liệu, in ấn mã vạch, RFID và máy tính di động) cho biết: Trên thế giới, truy xuất nguồn gốc đã phát triển thành một lĩnh vực công nghệ với nhiều giải pháp đa dạng, phục vụ các mục tiêu khác nhau trong quản lý chuỗi cung ứng.

Một trong những công nghệ được nhắc đến nhiều nhất là blockchain. Với đặc tính minh bạch, không thể sửa đổi dữ liệu, blockchain cho phép ghi nhận toàn bộ quá trình sản xuất và lưu thông của sản phẩm trên một hệ thống phân tán. 

Bên cạnh đó, công nghệ Internet vạn vật (IoT) cũng được sử dụng để thu thập dữ liệu tự động trong quá trình vận chuyển và bảo quản. Các cảm biến có thể ghi nhận nhiệt độ, độ ẩm, vị trí của sản phẩm theo thời gian thực, từ đó cung cấp thông tin chính xác về điều kiện bảo quản. 

Ngoài ra, trí tuệ nhân tạo (AI) và phân tích dữ liệu lớn (Big Data) đang được tích hợp vào hệ thống truy xuất để dự báo rủi ro, phát hiện bất thường và tối ưu hóa chuỗi cung ứng.

Tuy nhiên, mã QR vẫn là công nghệ được sử dụng rộng rãi nhất trên toàn cầu trong truy xuất nguồn gốc. Với ưu điểm chi phí thấp, dễ triển khai và khả năng tương thích cao với thiết bị di động, mã QR đóng vai trò như "cửa ngõ" để người tiêu dùng tiếp cận thông tin sản phẩm. 

Tại nhiều quốc gia, mã QR không hoạt động độc lập, mà được tích hợp với các hệ thống công nghệ phức tạp hơn như blockchain hoặc cơ sở dữ liệu tập trung. Điều này cho thấy, QR không phải là công nghệ thay thế, mà là một lớp giao diện giúp kết nối người dùng với hệ thống dữ liệu phía sau.

Theo Ths.Bs.Phạm Thị Ngọc, Trưởng Ban Tư vấn phản biện Hội Khoa học kỹ thuật An toàn thực phẩm Việt Nam, trong những năm gần đây việc ứng dụng công nghệ vào truy xuất nguồn gốc hàng hóa tại Việt Nam đã có những bước tiến nhất định. Nhiều địa phương đã triển khai các hệ thống truy xuất nguồn gốc cho nông sản, thực phẩm. Một số doanh nghiệp lớn cũng chủ động áp dụng công nghệ để kiểm soát chuỗi cung ứng và nâng cao tính minh bạch. 

Tại các đô thị lớn, người tiêu dùng đã bắt đầu quen với việc quét mã trên bao bì sản phẩm để kiểm tra thông tin. Các chương trình truy xuất nguồn gốc nông sản, thực phẩm an toàn đã được triển khai thí điểm, tạo nền tảng ban đầu cho việc hình thành thói quen tiêu dùng dựa trên dữ liệu.

Tuy nhiên, nhìn tổng thể, mức độ ứng dụng vẫn chưa đồng đều. Phần lớn hệ thống truy xuất hiện nay còn mang tính cục bộ, triển khai riêng lẻ theo từng địa phương hoặc từng doanh nghiệp. Dữ liệu chưa được kết nối liên thông, dẫn đến tình trạng "mạnh ai nấy làm", thiếu một nền tảng chung để quản lý. Ở khu vực doanh nghiệp, đặc biệt là doanh nghiệp nhỏ và vừa, việc ứng dụng công nghệ truy xuất vẫn còn hạn chế do thiếu chi phí đầu tư, nhân lực công nghệ và chưa nhận thức đầy đủ về lợi ích dài hạn của truy xuất nguồn gốc.

Một vấn đề đáng chú ý khác là tính tin cậy của dữ liệu. Trong một số trường hợp, mã truy xuất chỉ mang tính hình thức, thông tin cung cấp chưa được kiểm chứng chặt chẽ, dẫn đến nguy cơ "minh bạch giả". 

Ở góc độ người tiêu dùng, dù đã có sự chuyển biến tích cực, nhưng thói quen sử dụng công cụ truy xuất vẫn chưa phổ biến rộng rãi. Nhiều người chưa thực sự quan tâm hoặc chưa có kỹ năng sử dụng các ứng dụng truy xuất. Điều này đặt ra yêu cầu phải lựa chọn những công nghệ đơn giản, dễ tiếp cận, phù hợp với đại đa số người dân.

Mã QR là công nghệ phù hợp với Việt Nam hiện nay

Theo ông La Văn Toàn, Viện trưởng Viện Khoa học Công nghệ An toàn thực phẩm (Viện IFT), trong bối cảnh Việt Nam đang đẩy mạnh truy xuất nguồn gốc, việc lựa chọn công nghệ phù hợp không chỉ là vấn đề kỹ thuật, mà còn là bài toán chiến lược. Trong số các công nghệ truy suất nguồn gốc hàng hóa mà thế giới đang áp dụng thì công nghệ mã QR là phù hợp với bối cảnh hiện nay của Việt Nam.

Trước hết, mã QR có chi phí triển khai thấp nên doanh nghiệp không cần đầu tư lớn vào hạ tầng, chỉ cần một hệ thống quản lý dữ liệu cơ bản và công cụ tạo mã là có thể áp dụng. Hơn nữa, với sự phổ biến của điện thoại thông minh, việc quét mã QR đã trở nên quen thuộc trong nhiều lĩnh vực như thanh toán, đăng ký dịch vụ thì công nghệ này phù hợp với thói quen của người tiêu dùng. Về mặt kĩ thuật, mã QR có tính linh hoạt cao. Thông tin liên kết với mã QR có thể được cập nhật, mở rộng theo nhu cầu mà không cần thay đổi mã in trên sản phẩm.

Việc số hóa thông tin về nguồn gốc, quy trình sản xuất hay từng lô hàng và cho phép truy cập nhanh thông qua mã QR không chỉ giúp cơ quan quản lý mà cả người tiêu dùng sớm nhận diện những dấu hiệu bất thường, mà còn rút ngắn đáng kể thời gian truy vết khi xảy ra sự cố. Nhờ đó, phạm vi ảnh hưởng được khoanh vùng kịp thời, góp phần ngăn chặn thực phẩm không an toàn tiếp tục lưu thông trên thị trường. 

Quan trọng hơn, mã QR có thể đóng vai trò như một "lớp giao diện" kết nối với các hệ thống dữ liệu phức tạp hơn trong tương lai. Khi hạ tầng công nghệ của Việt Nam phát triển, các hệ thống như blockchain, IoT có thể được tích hợp phía sau, trong khi người tiêu dùng vẫn sử dụng mã QR để truy cập thông tin. Điều này giúp bảo đảm tính liên tục và khả năng mở rộng của hệ thống.

Tuy nhiên, ông Toàn cũng lưu ý rằng, để truy xuất nguồn gốc thực sự phát huy hiệu quả, cần có sự vào cuộc đồng bộ của nhiều chủ thể. Trước hết, về mặt kỹ thuật, hệ thống phải được xây dựng trên nền tảng tiêu chuẩn dữ liệu thống nhất, có khả năng liên thông giữa các khâu và bảo đảm an toàn thông tin. 

Ở phía doanh nghiệp, yêu cầu đặt ra là phải duy trì năng lực ghi chép và số hóa dữ liệu đầy đủ, trung thực trong suốt vòng đời sản phẩm, thay vì làm mang tính đối phó. Trong khi đó, cơ quan quản lý nhà nước cần hoàn thiện cơ chế kiểm tra và xác thực dữ liệu, tăng cường thanh tra, xử lý nghiêm các hành vi gian lận, đồng thời có chính sách hỗ trợ doanh nghiệp, đặc biệt là khối nhỏ và vừa, trong quá trình chuyển đổi số.

Không thể thiếu vai trò của người tiêu dùng, bởi khi chủ động quét mã, kiểm tra thông tin và ưu tiên lựa chọn sản phẩm có nguồn gốc rõ ràng, họ không chỉ tự bảo vệ mình mà còn tạo ra sức ép thị trường buộc doanh nghiệp phải thay đổi theo hướng minh bạch hơn. Do vậy rất cần các cơ quan, tổ chức cần thực hiện nhiều chương trình truyền thông để nâng cao nhận thức của người tiêu dùng.

Trong bối cảnh hiện nay, khi Việt Nam đang từng bước hoàn thiện hạ tầng số và nâng cao năng lực quản lý, mã QR là lựa chọn hợp lý để triển khai trên diện rộng. Đây không phải là công nghệ tiên tiến nhất nhưng là công nghệ phù hợp nhất - đủ đơn giản để áp dụng ngay, đủ linh hoạt để phát triển trong tương lai. Với Việt Nam, mã QR không chỉ là giải pháp kỹ thuật, mà là bước đi thực tế để đưa truy xuất nguồn gốc từ chính sách vào đời sống, từ quy định trên giấy thành hành vi tiêu dùng hàng ngày.

(Còn nữa)