Mô hình văn hóa cơ sở: Gắn kết cộng đồng, xây dựng nếp sống văn minh từ mỗi gia đình

Gắn kết cộng đồng từ những hoạt động thiết thực

Văn hóa không chỉ hiện diện trong những lễ hội truyền thống, di tích lịch sử hay các hoạt động nghệ thuật mà còn được thể hiện qua cách mỗi người ứng xử với ông bà, cha mẹ, vợ chồng, con cái; qua sự đoàn kết giữa các gia đình và tinh thần trách nhiệm với cộng đồng. Bởi vậy, xây dựng môi trường văn hóa ở cơ sở có ý nghĩa quan trọng trong việc hình thành nếp sống văn minh, gìn giữ những giá trị tốt đẹp và nâng cao chất lượng đời sống tinh thần của người dân.

Tại các địa phương, những mô hình như làng văn hóa, tổ dân phố văn hóa, gia đình văn hóa, câu lạc bộ xây dựng gia đình hạnh phúc, tổ tự quản và các đội văn nghệ quần chúng đang trở thành cầu nối đưa chủ trương, chính sách vào cuộc sống. Thông qua các hoạt động gần gũi, người dân không chỉ được khuyến khích tham gia sinh hoạt cộng đồng mà còn có cơ hội trao đổi, chia sẻ kinh nghiệm xây dựng gia đình hạnh phúc, giữ gìn phong tục tốt đẹp và thực hiện các quy định của pháp luật.

Tại tổ dân phố Kép (phường Chũ, tỉnh Bắc Ninh), mô hình "Làng văn hóa - văn nghệ" được duy trì nhiều năm, thu hút đông đảo người dân tham gia. Tổ dân phố có 180 hộ với khoảng 800 nhân khẩu, trong đó hơn 50% người dân thường xuyên tham gia các hoạt động văn hóa, văn nghệ, thể dục thể thao.

Mỗi khi địa phương tổ chức liên hoan, hội diễn văn nghệ, người dân trong tổ dân phố lại cùng nhau bàn bạc, xây dựng chương trình và tập luyện. Sự hưởng ứng không chỉ thể hiện ở những tiết mục được dàn dựng công phu, những giải thưởng đạt được mà còn ở tinh thần góp sức, sự gắn bó giữa các thành viên trong cộng đồng.

Bà Đào Thị Hồi, Đội trưởng đội văn nghệ tổ dân phố Kép, chia sẻ: "Hoạt động văn nghệ không chỉ nâng cao đời sống tinh thần cho người dân mà còn là kênh tuyên truyền hiệu quả các chủ trương của Đảng, chính sách pháp luật của Nhà nước; lan tỏa tinh thần đoàn kết, xây dựng nếp sống văn hóa gắn với xây dựng nông thôn mới, đô thị văn minh".

Từ những buổi tập luyện, biểu diễn đến các hoạt động thể dục thể thao, người dân có thêm không gian giao lưu, chia sẻ và gắn kết. Hệ thống sân chơi, bãi tập từng bước được hoàn thiện, tạo điều kiện để nhiều lứa tuổi cùng tham gia rèn luyện sức khỏe, nâng cao chất lượng cuộc sống.

Đáng chú ý, khi các hoạt động văn hóa được tổ chức thường xuyên, đây cũng là dịp để địa phương lồng ghép tuyên truyền về ứng xử trong gia đình, giữ gìn vệ sinh môi trường, chấp hành pháp luật và xây dựng tình làng nghĩa xóm. Những nội dung tưởng chừng khô khan trở nên gần gũi hơn khi được truyền tải thông qua các hoạt động tập thể, những câu chuyện thực tế và sự gương mẫu của chính người dân.

Không chỉ phát triển phong trào văn nghệ, thể thao, phường Chũ còn duy trì các mô hình thực hiện nếp sống văn minh trong việc cưới, việc tang. Đại diện Phòng Văn hóa - Xã hội phường Chũ cho biết, địa phương chú trọng xây dựng mô hình cưới văn minh gắn với bảo tồn bản sắc văn hóa của các dân tộc Sán Dìu, Tày, Nùng; khôi phục những làn điệu dân ca, trang phục truyền thống và các giá trị văn hóa đặc trưng.

Trong việc tang, các hình thức tổ chức văn minh, tiết kiệm được khuyến khích thông qua việc sử dụng nhạc tang phù hợp, vòng hoa luân chuyển, thực hiện hỏa táng và hạn chế đốt vàng mã. Những cách làm này hướng đến việc giảm chi phí, hạn chế lãng phí, bảo vệ môi trường nhưng vẫn bảo đảm sự trang nghiêm, thể hiện lòng tiếc thương và tình cảm của gia đình, cộng đồng đối với người đã khuất.

Đưa nếp sống mới vào đời sống

Phong trào "Toàn dân đoàn kết xây dựng đời sống văn hóa" đang được triển khai với nhiều hình thức tại các địa phương. Cùng với mô hình làng văn hóa, tổ dân phố văn hóa, các tổ chức chính trị - xã hội xây dựng những cách làm phù hợp với từng nhóm đối tượng, từng vấn đề cụ thể trong đời sống cộng đồng.

Theo thống kê được cung cấp, toàn tỉnh Bắc Ninh duy trì gần 5.900 câu lạc bộ "Gia đình 5 không, 3 sạch" với hơn 407.000 thành viên; cùng hàng trăm mô hình "Chi hội phụ nữ 5 có, 3 sạch" và hàng nghìn mô hình tự quản về vệ sinh môi trường, an ninh trật tự, xây dựng tuyến đường sáng - xanh - sạch - đẹp, thực hiện nếp sống văn minh trong việc cưới, việc tang, lễ hội và chuyển đổi số trong cộng đồng dân cư.

Các mô hình này cho thấy sự đa dạng trong cách tiếp cận xây dựng đời sống văn hóa. Nếu câu lạc bộ gia đình góp phần nâng cao nhận thức về tổ chức cuộc sống, chăm sóc các thành viên và giữ gìn vệ sinh, thì những nhóm tự quản tạo điều kiện để người dân trực tiếp tham gia giải quyết vấn đề tại nơi mình sinh sống. Khi trách nhiệm được chia sẻ, người dân không còn chỉ là đối tượng tiếp nhận tuyên truyền mà trở thành chủ thể xây dựng môi trường văn hóa.

Tại phường Hiệp Hòa (tỉnh Bắc Ninh) mô hình "Đám cưới văn minh - mừng cưới không dùng tiền mặt" là một cách làm gắn xây dựng nếp sống mới với sự phát triển của công nghệ số. Việc khuyến khích sử dụng hình thức chuyển khoản hoặc các phương thức thanh toán điện tử trong mừng cưới có thể giúp giảm áp lực kiểm đếm, quản lý tiền mặt, đồng thời phù hợp với thói quen giao dịch của một bộ phận người dân hiện nay.

Tuy nhiên, để mô hình phát huy hiệu quả, việc triển khai cần dựa trên tinh thần tự nguyện, tôn trọng điều kiện và lựa chọn của mỗi gia đình, khách mời; không biến một hình thức thanh toán thành tiêu chí bắt buộc hay tạo thêm áp lực trong quan hệ xã hội. Điều cốt lõi của đám cưới văn minh vẫn là sự vui tươi, trang trọng, tiết kiệm, giữ gìn phong tục tốt đẹp và phù hợp với điều kiện của các bên.

Cùng với việc cưới, việc tang và lễ hội, các mô hình văn hóa ở cơ sở cũng là kênh thuận lợi để phổ biến pháp luật về tín ngưỡng, tôn giáo. Thông qua các cuộc họp dân, sinh hoạt đoàn thể và trao đổi với người có uy tín, người dân có thể được cung cấp thông tin về quyền tự do tín ngưỡng, tôn giáo, trách nhiệm tuân thủ pháp luật và việc tổ chức các hoạt động tín ngưỡng an toàn, văn minh. Cách tuyên truyền cần bảo đảm khách quan, tôn trọng niềm tin chính đáng, đồng thời giúp cộng đồng nhận diện những hành vi lợi dụng tín ngưỡng, tôn giáo để trục lợi hoặc vi phạm pháp luật.

Để các mô hình văn hóa tiếp tục phát huy hiệu quả, địa phương cần đổi mới nội dung, phương thức tuyên truyền; tăng cường đối thoại, nêu gương người tốt, việc tốt và phát huy vai trò của trưởng thôn, tổ trưởng tổ dân phố, các đoàn thể cùng người có uy tín trong cộng đồng. Việc đánh giá cũng cần đi vào thực chất, không chỉ dựa trên số lượng mô hình hay tỷ lệ danh hiệu mà phải xem xét những chuyển biến trong hành vi, lối sống và sự hài lòng của người dân.