Nâng cấp nguyên liệu sẵn có, chinh phục thị trường bằng sản phẩm bản địa

Khi nghệ không còn chỉ bán theo cân

Tại xã Yên Sơn, tỉnh Ninh Bình, HTX Sản xuất và Tiêu thụ Dược liệu Yên Sơn lựa chọn hướng đi từ những nguyên liệu quen thuộc như nghệ, sắn dây, cà gai leo và hà thủ ô để phát triển các sản phẩm chế biến. Thay vì chỉ bán nguyên liệu thô, hợp tác xã đầu tư vào công nghệ, quy trình sản xuất và đóng gói nhằm tạo ra những mặt hàng có khả năng tiếp cận thị trường rộng hơn.

Đồng hành với quá trình này là chị Trịnh Thị Hòa, Phó Giám đốc HTX. Được thành lập vào tháng 7/2020 với 11 thành viên, hợp tác xã hướng đến phát triển dược liệu gắn với vùng nguyên liệu và liên kết với người dân địa phương.

Theo thông tin HTX công bố tháng 7/2026, đơn vị liên kết với khoảng 50 hộ dân trên vùng nguyên liệu khoảng 4ha, đầu tư công nghệ sấy lạnh, tổ chức sản xuất theo quy trình khép kín và sử dụng mã truy xuất nguồn gốc điện tử. HTX có 12 sản phẩm dược liệu, trong đó 6 sản phẩm đạt OCOP từ 3 đến 4 sao. Viên tinh bột nghệ vàng tẩm mật ong đạt OCOP 4 sao, còn tinh bột nghệ vàng đạt OCOP 3 sao.

Điểm đáng chú ý ở mô hình này là giá trị của cây nghệ không chỉ nằm ở sản lượng thu hoạch. Khi được chế biến thành tinh bột nghệ hoặc viên tinh bột nghệ mật ong, nguyên liệu có thêm giá trị từ công nghệ, quy trình sản xuất, bao bì và khả năng nhận diện thương hiệu.

Sự thay đổi ấy cũng đòi hỏi người sản xuất phải thay đổi cách làm. Nếu bán nguyên liệu thô, đầu ra thường phụ thuộc vào thương lái và giá thu mua từng thời điểm. Khi phát triển sản phẩm chế biến, cơ sở phải kiểm soát chất lượng, tính toán chi phí, hoàn thiện hồ sơ sản phẩm và xây dựng mạng lưới phân phối. Giá trị gia tăng vì thế đi kèm với yêu cầu cao hơn về năng lực quản trị.

Thông tin được công bố về HTX, đơn vị đã có đơn hàng xuất khẩu sang Anh trong năm 2024. Đây là dấu hiệu cho thấy sản phẩm hình thành từ nguyên liệu địa phương có thể tìm được cơ hội ngoài thị trường trong nước. Tuy nhiên, để duy trì thị trường xuất khẩu lâu dài, cơ sở vẫn phải đáp ứng yêu cầu về chất lượng, năng lực cung ứng và tiêu chuẩn của đối tác.

Câu chuyện từ cây nghệ gợi mở một hướng đi cho phụ nữ khởi nghiệp ở nông thôn: không nhất thiết phải bắt đầu bằng một sản phẩm hoàn toàn mới. Việc nâng cấp nguyên liệu sẵn có, đầu tư chế biến và tổ chức lại sản xuất cũng có thể tạo ra cơ hội kinh doanh, nhất là khi địa phương có vùng nguyên liệu và lực lượng lao động am hiểu nghề.

OCOP là bước khởi đầu, không phải đích đến

Ninh Bình có sản phẩm phong phú, từ nông sản, thực phẩm chế biến đến sản phẩm thủ công và dược liệu. Theo báo cáo tình hình kinh tế - xã hội 6 tháng đầu năm 2026 của tỉnh, địa phương có 1.001 sản phẩm được công nhận OCOP từ 3 sao trở lên, gồm 839 sản phẩm 3 sao, 155 sản phẩm 4 sao và 7 sản phẩm 5 sao. Riêng trong 6 tháng đầu năm, có thêm 4 sản phẩm được công nhận đạt tiêu chuẩn OCOP 5 sao cấp quốc gia.

Quy mô này mở ra nhiều cơ hội cho các cơ sở sản xuất, trong đó có những mô hình do phụ nữ tham gia quản lý. Tuy nhiên, số lượng sản phẩm được công nhận mới phản ánh một phần kết quả phát triển sản phẩm, chưa đủ cho biết khả năng tiêu thụ, lợi nhuận và mức độ ổn định của sinh kế.

Một sản phẩm được đánh giá đạt tiêu chuẩn có thể tạo niềm tin ban đầu với người tiêu dùng. Nhưng để khách hàng tiếp tục mua, cơ sở sản xuất vẫn phải bảo đảm chất lượng đồng đều, giá bán phù hợp và nguồn hàng ổn định. Nếu sản phẩm chỉ được chú ý trong một hội chợ hoặc sau một đợt quảng bá, khả năng duy trì doanh thu sẽ còn hạn chế.

Với nhiều phụ nữ khởi nghiệp từ quy mô hộ gia đình, khó khăn không chỉ nằm ở khâu sản xuất. Người làm nghề có thể nắm vững kỹ thuật, hiểu rõ nguyên liệu nhưng chưa được trang bị đầy đủ kiến thức về quản trị chi phí, xây dựng thương hiệu, phát triển kênh bán hàng và nghiên cứu nhu cầu khách hàng. Khi phải tự đảm nhiệm nhiều công việc, từ sản xuất đến đóng gói, quảng bá và giao hàng, việc mở rộng quy mô càng khó khăn.

Do đó, phát triển sản phẩm OCOP cần được nhìn nhận như một quá trình liên tục. Sau khi hoàn thiện sản phẩm và tiêu chuẩn chất lượng, cơ sở phải xác định nhóm khách hàng mục tiêu, lựa chọn kênh phân phối và tính toán hiệu quả kinh doanh. Đối với các sản phẩm chế biến từ nông sản, việc kiểm soát hạn sử dụng, điều kiện bảo quản, thông tin nhãn hàng hóa và truy xuất nguồn gốc cũng rất quan trọng.

Thương hiệu vì thế không chỉ là tên gọi hay hình thức bao bì. Đó là cam kết về chất lượng mà cơ sở sản xuất phải duy trì trong mỗi lần giao hàng. Một sản phẩm có câu chuyện hấp dẫn nhưng chất lượng không ổn định sẽ khó giữ chân khách hàng; ngược lại, chất lượng tốt nhưng thiếu nhận diện và kênh phân phối cũng khó mở rộng thị trường.

Với những sản phẩm gắn với văn hóa, ẩm thực và nghề truyền thống, câu chuyện về vùng nguyên liệu, kỹ thuật chế biến hay người làm nghề có thể tạo ra sự khác biệt. Nhưng những giá trị ấy cần được chuyển thành trải nghiệm và lợi ích cụ thể mà khách hàng có thể nhận biết, thay vì chỉ dừng ở lời giới thiệu.

Kết nối thị trường để phụ nữ không phải tự xoay xở

Để sản phẩm địa phương phát triển bền vững, phụ nữ khởi nghiệp cần được hỗ trợ không chỉ ở khâu hoàn thiện sản phẩm mà còn trong tổ chức sản xuất, quản trị kinh doanh và tìm kiếm đầu ra.

Tháng 9/2026, Hội LHPN tỉnh Ninh Bình tổ chức 4 hội nghị tập huấn nâng cao kiến thức, kỹ năng tuyên truyền, vận động hỗ trợ phát triển kinh tế tập thể và hợp tác xã tại các xã Hải An, Hiển Khánh, Nam Đồng và Cát Thành, thu hút hơn 900 cán bộ, hội viên, thành viên hợp tác xã, tổ hợp tác và phụ nữ có nhu cầu phát triển kinh tế.

Hoạt động này cho thấy hỗ trợ phụ nữ khởi nghiệp không chỉ hướng đến từng sản phẩm riêng lẻ mà còn chú trọng năng lực liên kết, tổ chức sản xuất. Tuy nhiên, từ kiến thức được trang bị đến hiệu quả kinh doanh thực tế vẫn cần những bước kết nối cụ thể hơn.

Với các cơ sở sản xuất nhỏ, khó khăn thường nằm ở khả năng tiếp cận hệ thống phân phối, duy trì đơn hàng và tính toán hiệu quả sau khi trừ chi phí nguyên liệu, đóng gói, vận chuyển, chiết khấu và quảng bá. Do đó, kết nối thị trường cần được thực hiện theo nhu cầu của từng nhóm sản phẩm, từ cửa hàng đặc sản, điểm du lịch đến hệ thống bán lẻ và thương mại điện tử.

Chuyển đổi số cũng cần gắn với những kỹ năng thực tế như quản lý đơn hàng, chăm sóc khách hàng, xây dựng nội dung giới thiệu sản phẩm và duy trì thông tin minh bạch. Bán hàng qua mạng xã hội hay livestream có thể mở rộng khả năng tiếp cận người mua, nhưng không tự động bảo đảm đầu ra nếu chất lượng và khả năng cung ứng chưa ổn định.

Hiệu quả của các chương trình hỗ trợ vì thế cần được nhìn nhận qua những kết quả sau đào tạo: cơ sở có duy trì được hoạt động hay không, doanh thu và lợi nhuận thay đổi thế nào, có thêm việc làm và thu nhập cho lao động nữ hay không. Đây cũng là cơ sở để hoạt động hỗ trợ đi sát hơn với nhu cầu của phụ nữ làm kinh tế, thay vì dừng ở số lượng người tham gia hoặc sản phẩm được giới thiệu.

Liên kết sản xuất để giữ giá trị ở địa phương

Đối với các mô hình kinh doanh nhỏ, khả năng đáp ứng đơn hàng lớn và duy trì nguồn cung ổn định thường là một thách thức. Khi từng hộ tự tổ chức sản xuất, chất lượng và sản lượng có thể không đồng đều, chi phí đầu vào cao và việc thương lượng với nhà phân phối gặp nhiều bất lợi.

Liên kết thông qua hợp tác xã, tổ hợp tác và nhóm sản xuất là một hướng giải quyết. Khi có cơ chế phối hợp phù hợp, các thành viên có thể chia sẻ kinh nghiệm, thống nhất quy trình, tổ chức vùng nguyên liệu và tăng khả năng đáp ứng yêu cầu của khách hàng. Đây cũng là cách để phụ nữ có thêm cơ hội tham gia sâu hơn vào chuỗi giá trị, thay vì chỉ đảm nhiệm những công đoạn sản xuất có giá trị gia tăng thấp.

Theo thông tin tại Đại hội Liên minh Hợp tác xã tỉnh Ninh Bình lần thứ I, nhiệm kỳ 2025-2030, sau hợp nhất, toàn tỉnh có 1.455 hợp tác xã và quỹ tín dụng nhân dân, trong đó 1.390 đơn vị đang hoạt động. Toàn tỉnh có 167 hợp tác xã liên kết theo chuỗi giá trị, 184 hợp tác xã ứng dụng công nghệ cao và 106 hợp tác xã nông nghiệp xây dựng được 186 sản phẩm OCOP đạt từ 3 sao trở lên.

Những con số này cho thấy dư địa để phát triển các mô hình kinh tế tập thể gắn với sản phẩm địa phương. Dù vậy, liên kết chỉ có thể bền vững khi các thành viên cùng nhìn thấy lợi ích, trách nhiệm được phân chia rõ ràng và sản phẩm có thị trường tiêu thụ thực tế.

Đối với các hợp tác xã do phụ nữ tham gia quản lý, hỗ trợ vốn cần đi cùng năng lực quản trị và phương án kinh doanh. Nguồn vốn đầu tư máy móc, mở rộng vùng nguyên liệu hay hoàn thiện bao bì chỉ phát huy hiệu quả khi có kế hoạch tiêu thụ phù hợp. Nếu sản xuất tăng nhanh hơn khả năng bán hàng, hàng tồn kho và chi phí tài chính có thể trở thành gánh nặng.

Đề án "Hỗ trợ phụ nữ khởi nghiệp giai đoạn 2026-2035" cùng Cuộc thi "Phụ nữ khởi nghiệp" năm 2026 với chủ đề "Phụ nữ khởi nghiệp sáng tạo, chuyển đổi số, chuyển đổi xanh, phát triển kinh tế tuần hoàn" mở ra định hướng hỗ trợ rộng hơn, chú trọng ứng dụng công nghệ, đổi mới sáng tạo và phát triển kinh doanh bền vững.

Từ câu chuyện của HTX Dược liệu Yên Sơn đến hàng nghìn sản phẩm OCOP của tỉnh, có thể thấy nguồn lực địa phương sẽ tạo ra nhiều cơ hội hơn khi được kết nối với công nghệ, năng lực quản trị và thị trường. Với phụ nữ, mục tiêu không chỉ là làm ra một sản phẩm đạt chuẩn hay được nhiều người biết đến, mà còn là xây dựng được mô hình kinh doanh có khả năng duy trì, tạo việc làm và bảo đảm thu nhập.

Khi người phụ nữ có thể tham gia vào cả quá trình từ tổ chức nguyên liệu, chế biến, xây dựng thương hiệu đến phân phối, giá trị của sản phẩm địa phương sẽ không chỉ nằm trên nhãn OCOP. Giá trị ấy còn được thể hiện trong thu nhập của người sản xuất, khả năng giữ nghề và cơ hội phát triển kinh tế ngay trên quê hương mình.