Người có uy tín góp sức đẩy lùi khói thuốc lá nơi rẻo cao
Ông Lường Văn Chơ từng có quãng thời gian dài nghiện thuốc lá.
Ở nhiều vùng đồng bào dân tộc thiểu số, nơi điều kiện tiếp cận thông tin còn nhiều hạn chế, người có uy tín không chỉ là cầu nối giữa chính quyền với người dân mà còn là những hạt nhân thay đổi nhận thức trong cộng đồng. Bằng chính uy tín và những trải nghiệm của bản thân, nhiều già làng, trưởng bản đã kiên trì vận động người dân từ bỏ thuốc lá.
Người có uy tín quyết tâm đoạn tuyệt thuốc lá
Ông Lường Văn Chơ, Bí thư chi bộ bản Xa Cuông (xã Thanh Yên, Điện Biên) có một chiếc bật lửa cũ đã hoen màu thời gian. Ông Chơ xem nó như một món kỷ vật về quãng thời gian khi ông còn là một người nghiện thuốc lá nặng.
"Có thời điểm ngày tôi hút gần 2 bao thuốc. Đi làm nương, đi họp bản, tiếp khách… lúc nào cũng có thuốc trên tay. Mình nghĩ đàn ông miền núi hút thuốc là chuyện bình thường, là bản lĩnh", ông Chơ nhớ lại.
Bước ngoặt đến khi khoảng 5 năm trước, ông Chơ nhận thấy sức khỏe mình yếu đi nhiều, thở khó, tống hơi. Đi khám sức khỏe, nghe lời các bác sĩ khuyên nên ông hạ quyết tâm phải cai thuốc. Ông Chơ bảo, bên cạnh lý do bảo vệ sức khỏe cho bản thân, là một người có uy tín, ông cần phải có trách nhiệm với dân bản. "Là người được bà con tin tưởng, xem như "cầu nối" với chính quyền, tôi hiểu mình không thể đi tuyên truyền điều tốt đẹp gì cho người dân khi mà bản thân vẫn ngập trong khói thuốc", ông Chơ chia sẻ.
Quyết tâm là thế nhưng hành trình cai thuốc lá của ông chẳng dễ dàng. Ông Chơ kể, bản thân là người nghiện thuốc lá nặng, khói thuốc giống như chất kích thích, giờ không có, chân tay ông run lẩy bẩy, tâm thần bất định, đầu óc mất đi sự tập trung. Tuy nhiên, ngày một, ngày hai, cảm giác thèm thuốc giảm dần và sau khoảng 3 tháng, ông Chơ đã gạt bỏ được cảm giác phụ thuộc vào điếu thuốc.
Đoạn tuyệt được với làn khói độc, ông bắt đầu hành trình "gõ cửa từng nhà, rà từng đối tượng". Ban đầu, những lời khuyên của ông chỉ nhận lại nụ cười xòa của đám thanh niên và những cái lắc đầu từ những người già. Họ bảo: "Hút quen cái tay, quen cái miệng rồi, bỏ sao được mà bỏ!".
Không nản lòng, ông Chơ dùng chính câu chuyện của bản thân để lên "dây cót" tinh thần cho mọi người. Ông kiên trì vận động bà con không hút thuốc trong đám cưới, đám tang, hay những nơi có trẻ nhỏ. Đối với những quán tạp hóa trong bản, ông cũng thường xuyên đến nhắc nhở không bán thuốc lá cho trẻ nhỏ theo quy định của pháp luật. "Mưa dầm thấm lâu", từ chỗ phản đối, nhiều gia đình trong bản bắt đầu tự nguyện cai thuốc.
"Đến thời điểm hiện tại, dù tình trạng hút thuốc lá trong bản vẫn còn xảy ra nhưng đã giảm đi khá nhiều. Số lượng lớn người trẻ trong bản đã có ý thức bảo vệ mình tránh xa khỏi khói thuốc lá", ông Chơ phấn khởi chia sẻ.
Ông Trương Văn Sùng.
Những "tuyên truyền viên đặc biệt"
Câu chuyện của ông Lường Văn Chơ tại bản Xa Cuông không phải là duy nhất. Tại nhiều thôn, bản vùng sâu, vùng xa thuộc các tỉnh miền núi phía Bắc, đội ngũ người có uy tín, già làng, trưởng bản đang đóng vai trò như những "tuyên truyền viên đặc biệt".
Ở những địa bàn vùng cao, nơi điều kiện tiếp cận thông tin còn hạn chế, các phương thức truyền thông đại chúng đôi khi "lực bất tòng tâm". Những khẩu hiệu khô cứng, những tờ rơi nhiều chữ thường không mang lại hiệu quả cao bằng tiếng nói của những người được cộng đồng kính trọng.
Cách thức tiếp cận của các già làng rất mộc mạc nhưng lại chạm đúng vào cái lý, cái tình của người miền núi. Thay vì nói về những thuật ngữ y khoa phức tạp, họ chọn cách hạch toán kinh tế rất đời thực. Ông Trương Văn Sùng, người có uy tín tại bản Lũng Luông (xã Thượng Nung, Thái Nguyên) thường lồng ghép nội dung phòng, chống tác hại thuốc lá vào các buổi sinh hoạt dòng họ.
Ông chia sẻ bí quyết: "Mình nói với con cháu rằng tiền mua thuốc mỗi ngày gom lại có thể mua sách cho trẻ con đi học, mua thêm bao phân bón cho cây ngô, nuôi thêm được con gà, con lợn. Nói thực tế như vậy, bà con dễ hiểu, dễ xót tiền mà tự khắc bỏ".
Dù đã có những chuyển biến tích cực, nhưng hành trình trả lại bầu không khí trong lành cho bản làng vẫn còn trập trùng gian nan. Rào cản lớn nhất chính là những thói quen đã ăn sâu bám rễ vào đời sống văn hóa của đồng bào từ bao đời nay.
"Có người bảo không mời điếu thuốc là khinh nhau, là mất tình cảm", ông Sùng trầm ngâm nói về cái khó khi thay đổi một nếp nghĩ đã thành nếp sống. Để giải quyết tận gốc rễ vấn đề này, các cán bộ cơ sở đều thống nhất rằng không thể chỉ dựa vào sự tự phát của các già làng.
Trong thời gian tới, cần tăng cường sự phối hợp 3 bên giữa Chính quyền – Ngành y tế – Đội ngũ người có uy tín. Việc tổ chức các lớp tập huấn, cung cấp tài liệu trực quan bằng tiếng dân tộc sẽ giúp các "tuyên truyền viên đặc biệt" có thêm vũ khí sắc bén để thuyết phục cộng đồng.
