Người phụ nữ đưa hạt cà phê của đồng bào Vân Kiều vào hành trình chuyển đổi xanh, phát triển bền vững

Tại nhiều sự kiện giới thiệu sản phẩm OCOP, nhiều khách tham quan dừng chân khá lâu trước gian hàng Cà phê Khe Sanh. Những hộp cà phê màu nâu trầm với hình ảnh cô gái Vân Kiều trong trang phục truyền thống được in nổi bật trên bao bì đã gợi không ít tò mò hỏi về vùng đất nơi sản phẩm được làm ra và vì sao một thương hiệu đến từ huyện miền núi Hướng Hóa (tỉnh Quảng Trị) lại có thể đạt OCOP 5 sao cấp Quốc gia.

Đứng phía sau quầy hàng, chị Nguyễn Thị Hằng, Chủ tịch Hội đồng quản trị kiêm Giám đốc HTX Nông sản Khe Sanh, mỉm cười kể câu chuyện về những đồi cà phê nằm giữa đại ngàn Trường Sơn. Đó không chỉ là câu chuyện về một sản phẩm OCOP mà là hành trình của những người phụ nữ, những hộ đồng bào Vân Kiều đã cùng nhau thay đổi cách làm nông nghiệp, biến phụ phẩm thành tài nguyên, đưa chuyển đổi số vào sản xuất và từng bước xây dựng một mô hình phát triển xanh giữa vùng biên giới.

Gõ cửa từng nhà để chuyển đổi xanh

Ít năm trước, nếu đi dọc các vùng trồng cà phê ở Hướng Hóa, rất khó để nghe người dân nói về nông nghiệp hữu cơ. Phân hóa học, thuốc bảo vệ thực vật, thuốc diệt cỏ là những thứ đã gắn bó với bà con trong nhiều năm. Làm nhanh hơn, đỡ tốn công hơn và cũng là cách mà nhiều thế hệ vẫn làm. Năm 2021, khi HTX Nông sản Khe Sanh phối hợp với các hộ dân xây dựng vùng nguyên liệu cà phê hữu cơ, không ít người lắc đầu và đặt ra nhiều câu hỏi: "Nếu không phun thuốc thì lấy gì chống sâu bệnh?", "Nếu không bón phân hóa học thì cây có ra quả không?", "Nếu năng suất giảm thì ai chịu?". Những câu hỏi ấy xuất hiện gần như mỗi ngày. 

Để thuyết phục bà con, cán bộ HTX phải đi từng rẫy cà phê, giải thích từng chút một. Có những hộ được vận động nhiều lần vẫn chưa đồng ý. HTX phải làm trước, chứng minh bằng kết quả thực tế rồi người dân mới tin. Một vài hộ tiên phong làm thử, đến mùa thu hoạch, những cây cà phê phát triển khỏe mạnh, hạt chắc hơn, chất lượng tốt hơn và bán được giá cao hơn. Khi hiệu quả hiện hữu ngay trước mắt, số hộ tham gia ngày một nhiều. Diện tích 41ha cà phê dần được chuyển sang canh tác theo hướng hữu cơ. Những chai thuốc diệt cỏ ít xuất hiện hơn trên nương rẫy, đất trồng bắt đầu hồi sinh sau nhiều năm chịu tác động của hóa chất.

Cứ như vậy, một cuộc chuyển đổi về canh tác trong nông nghiệp bắt đầu lan tỏa, không phải là những gốc cà phê mà từ cách nghĩ của người trồng cà phê. Để tiếp tục hành trình xanh trong canh tác nông nghiệp, năm 2022, HTX Nông sản Khe Sanh quyết định đầu tư nhà máy sản xuất phân bón vi sinh từ chính nguồn vỏ quả cà-phê sau chế biến được thu gom, ủ lên men và sản xuất. Từ đó, đất đai dần tơi xốp hơn, lượng sâu bệnh giảm, chi phí sản xuất thấp hơn và môi trường được bảo vệ. Một vòng tuần hoàn mới được hình thành ngay giữa vùng cà phê Khe Sanh.

Câu chuyện văn hóa gửi vào sản phẩm OCOP

Theo chị Nguyễn Thị Hằng, điều HTX Nông sản Khe Sanh hướng tới không đơn thuần là tạo ra một sản phẩm cà phê chất lượng cao mà còn gửi gắm trong đó câu chuyện về con người và vùng đất Hướng Hóa. Mỗi sản phẩm đến tay người tiêu dùng đều mang theo hình ảnh của những người dân Vân Kiều cần cù, những người đang trực tiếp tham gia vào toàn bộ chuỗi giá trị từ trồng trọt, chăm sóc, chế biến đến quảng bá và tiêu thụ sản phẩm.

Để tạo dấu ấn riêng cho thương hiệu, HTX lựa chọn đưa các yếu tố văn hóa bản địa vào thiết kế bao bì. Hình ảnh thiếu nữ Pa Cô - Vân Kiều trong trang phục truyền thống được thể hiện trang nhã, trở thành điểm nhấn nhận diện đặc trưng của cà-phê Khe Sanh. Qua đó, HTX mong muốn giới thiệu vẻ đẹp văn hóa của đồng bào dân tộc thiểu số đến với người tiêu dùng, đồng thời thể hiện sự trân trọng đối với cộng đồng đã đồng hành cùng HTX trên chặng đường phát triển.

Việc được công nhận sản phẩm OCOP 5 sao không chỉ là minh chứng cho chất lượng của cà phê Khe Sanh mà còn phản ánh hiệu quả của quá trình xây dựng chuỗi sản xuất bài bản và bền vững. Từ vùng nguyên liệu, quy trình canh tác, chế biến, đóng gói, truy xuất nguồn gốc đến phát triển thương hiệu đều được thực hiện theo các tiêu chuẩn nghiêm ngặt, góp phần nâng cao giá trị sản phẩm và năng lực cạnh tranh trên thị trường.

Hiện nay, cà phê Khe Sanh đã được bảo hộ nhãn hiệu tập thể, tạo nền tảng quan trọng cho chiến lược phát triển thương hiệu lâu dài. Sản phẩm không chỉ có mặt tại các siêu thị, hệ thống bán lẻ và sàn thương mại điện tử trong nước mà còn từng bước tiếp cận các thị trường quốc tế như Mỹ, Nhật Bản, Hàn Quốc và Pháp.

Sự phát triển của HTX cũng mang đến những thay đổi tích cực trong đời sống của người dân địa phương. Nhiều phụ nữ Vân Kiều có việc làm thường xuyên với mức thu nhập ổn định từ 5-7 triệu đồng mỗi tháng. Nếu trước đây họ chủ yếu gắn bó với nương rẫy thì nay nhiều người đã tự tin tham gia các hoạt động quảng bá sản phẩm, bán hàng trên nền tảng số, tham dự hội chợ xúc tiến thương mại hay hướng dẫn du khách tham quan vùng nguyên liệu.

Những chuyển biến đó là kết quả của quá trình đồng hành lâu dài giữa HTX với người dân địa phương, từng bước nâng cao nhận thức, kỹ năng và năng lực tham gia thị trường. Cùng với giá trị kinh tế, mô hình còn góp phần tạo cơ hội để đồng bào Vân Kiều phát huy vai trò chủ thể trong phát triển cộng đồng và gìn giữ những nét đẹp văn hóa truyền thống của quê hương.

Từ 7 thành viên ban đầu, đến nay HTX đã phát triển lên 37 thành viên, liên kết sản xuất với hơn 130 hộ dân, trong đó có 70 hộ đồng bào dân tộc thiểu số. HTX đang tạo việc làm ổn định cho hơn 70 lao động, chủ yếu là phụ nữ dân tộc Vân Kiều, với thu nhập bình quân từ 5-7 triệu đồng/người/tháng. Với định hướng phát triển chuỗi giá trị cà phê bền vững, HTX đã đổi mới quy trình sản xuất và áp dụng công nghệ sinh học, chuyển đổi số vào hoạt động. HTX hiện đang liên kết sản xuất và tiêu thụ cà phê sạch với nhiều doanh nghiệp trong và ngoài nước. Các sản phẩm cà phê của HTX được chứng nhận là Cà phê đặc sản Việt Nam, có mặt tại nhiều hệ thống bán lẻ trong nước và từng bước hướng tới xuất khẩu. Nhờ sự nỗ lực không ngừng, HTX đã đạt được nhiều thành tích nổi bật: Sản phẩm OCOP 3 sao (2020), 4 sao (2022) và 5 sao cấp quốc gia (2025); được công nhận là Sản phẩm công nghiệp nông thôn tiêu biểu cấp tỉnh (2020) và cấp quốc gia (2024); đồng thời được bình chọn là Hợp tác xã tiêu biểu toàn quốc năm 2023.

HTX Nông sản Khe Sanh cũng là 1 trong 50 hợp tác xã tiêu biểu được Trung ương Hội LHPN Việt Nam biểu dương vì có thành tích xuất sắc trong thực hiện Đề án "Hỗ trợ hợp tác xã do phụ nữ tham gia quản lý, tạo việc làm cho lao động nữ đến năm 2030" (Đề án 01). Giữa hàng nghìn hợp tác xã do phụ nữ tham gia quản lý trên cả nước, họ là những đại diện tiêu biểu cho một lớp phụ nữ mới: dám nghĩ, dám làm, dám thay đổi để tạo ra những giá trị bền vững cho cộng đồng.

Những thành quả mà HTX Nông sản Khe Sanh đạt được không chỉ là niềm tự hào của vùng đất Hướng Hóa, mà còn là minh chứng cho hiệu quả của mô hình kinh tế tập thể gắn với chuyển đổi xanh, phát triển bền vững và nâng cao quyền năng kinh tế cho phụ nữ. Khi được trao cơ hội, được tiếp sức bằng chính sách phù hợp và được kết nối trong những chuỗi giá trị bền vững, phụ nữ hoàn toàn có thể trở thành lực lượng tiên phong trong chuyển đổi xanh, phát triển nông nghiệp hiện đại và kiến tạo những giá trị tốt đẹp cho cộng đồng.