Người trẻ đừng thử thuốc lá điện tử, dù chỉ một lần

Trao đổi với phóng viên Báo Phụ nữ Việt Nam, Bác sĩ Nguyễn Trung Nguyên, Giám đốc Trung tâm Chống độc, Bệnh viện Bạch Mai, đã phân tích những nguyên nhân, bản chất vì sao sản phẩm này có mức nguy hại đối với thần kinh, sức khỏe của người trẻ và đang trở thành cái bẫy nghiện, ngộ độc đối với người trẻ.

- Thưa bác sĩ, vì sao thời gian gần đây Trung tâm Chống độc liên tục phát đi cảnh báo về thuốc lá điện tử?

BS Nguyễn Trung Nguyên: Từ thực tế tiếp nhận bệnh nhân, chúng tôi thấy một xu hướng rất đáng lo. Trước kia, ngộ độc cấp tính liên quan đến thuốc lá gần như không phải vấn đề nổi bật trong cấp cứu chống độc. Nhưng vài năm trở lại đây, khi thuốc lá điện tử, thuốc lá nung nóng tràn vào, số ca nhập viện vì rối loạn tâm thần, co giật, suy hô hấp, rối loạn ý thức liên quan đến các thiết bị này tăng rõ rệt.

Điểm chung là bệnh nhân rất trẻ: học sinh, sinh viên, người mới đi làm. Gia đình hầu như không biết các em sử dụng. Các em tin rằng đây chỉ là "vape cho vui", "ít hại", "không phải thuốc lá thật". Nhưng những gì chúng tôi thấy trên giường bệnh hoàn toàn khác: đó là biểu hiện của ngộ độc hóa chất, nghiện nicotine nặng, và trong nhiều trường hợp là phơi nhiễm ma túy tổng hợp bị pha trộn trong dung dịch.

- Nhiều bạn trẻ tin rằng thuốc lá điện tử an toàn hơn thuốc lá điếu. Nhận định này sai ở đâu, thưa bác sĩ?

BS Nguyễn Trung Nguyên: Sai ở bản chất cơ chế gây hại. Thuốc lá điếu gây hại qua khói đốt cháy. Thuốc lá điện tử tạo ra khí dung siêu mịn chứa nicotine nồng độ cao, dung môi, hương liệu tổng hợp, kim loại nặng từ buồng đốt. Các hạt siêu mịn này đi sâu tới tận phế nang, thấm rất nhanh vào máu và lên não chỉ sau vài giây.

Nicotine trong vape có thể đạt nồng độ rất cao, khiến người dùng nghiện nhanh và sâu. Nhiều bạn trẻ mới sử dụng vài tháng đã lệ thuộc nặng: bứt rứt, run tay, khó tập trung, cáu gắt, mất ngủ khi không hút. Đó là hội chứng cai nicotine rõ ràng. Vì không có mùi khói, không ám mùi quần áo, người dùng càng chủ quan, sử dụng nhiều hơn, liên tục hơn. Tổng lượng nicotine hấp thu có thể vượt xa thuốc lá điếu.

- Trung tâm đã gặp những ca bệnh điển hình nào liên quan đến vape?

BS Nguyễn Trung Nguyên: Rất nhiều trường hợp khiến chúng tôi thực sự lo ngại. Có nam sinh viên vào viện trong tình trạng co giật, hôn mê sau khi hút vape tại phòng trọ. Xét nghiệm cho thấy dung dịch có ma túy tổng hợp. Em hoàn toàn không biết mình đã sử dụng ma túy.

Một nữ sinh khác loạn thần cấp: ảo giác, hoảng loạn, kích động, phải dùng thuốc an thần nhiều ngày. Gia đình chỉ biết em dùng vape mùi trái cây.

Có ca tổn thương phổi cấp, phim chụp phổi trắng xóa như viêm phổi nặng. Đây là dạng tổn thương phổi liên quan đến thuốc lá điện tử từng được cảnh báo ở nhiều nước. Những trường hợp như vậy ngày càng nhiều và đáng nói là đều ở lứa tuổi rất trẻ.

- Vì sao não bộ người trẻ lại dễ bị tổn thương bởi nicotine từ thuốc lá điện tử như vậy?

BS Nguyễn Trung Nguyên: Não bộ thanh thiếu niên chưa hoàn thiện. Nicotine tác động trực tiếp lên hệ thần kinh trung ương, làm thay đổi các chất dẫn truyền thần kinh, ảnh hưởng đến trí nhớ, khả năng tập trung, kiểm soát cảm xúc.

Chúng tôi ghi nhận nhiều em học sinh, sinh viên sau thời gian dùng vape có biểu hiện sa sút học tập, trầm cảm, rối loạn lo âu. Nicotine còn làm não "mở cửa" với các chất gây nghiện khác, làm tăng nguy cơ chuyển sang ma túy.

- Ngoài não và phổi, thuốc lá điện tử còn tác động như thế nào đến các cơ quan khác?

BS Nguyễn Trung Nguyên: Nicotine là chất tác động rất mạnh lên hệ tim mạch. Nó kích thích hệ thần kinh giao cảm, làm tim đập nhanh, tăng huyết áp, tăng co bóp cơ tim. Nếu tình trạng này diễn ra lặp đi lặp lại hàng ngày, tim phải làm việc quá sức. Ở người có cơ địa nhạy cảm hoặc có bệnh tim tiềm ẩn, nguy cơ rối loạn nhịp tim, thậm chí biến cố tim mạch là có thật.

Các dung môi như propylene glycol, glycerin và hàng trăm loại hương liệu khi bị đốt nóng sẽ tạo ra các hợp chất độc. Những chất này gây kích ứng niêm mạc đường thở, viêm phế quản, tổn thương phổi mạn tính. Quá trình này diễn ra âm thầm, người dùng không nhận ra ngay, nhưng chức năng hô hấp bị suy giảm dần theo thời gian.

Ngoài ra, nicotine và các chất độc còn ảnh hưởng đến hệ thần kinh trung ương, làm rối loạn dẫn truyền thần kinh, ảnh hưởng đến giấc ngủ, tâm trạng, hành vi. Về lâu dài, nguy cơ rối loạn tâm thần là điều chúng tôi đã bắt đầu quan sát thấy trên thực tế.

- Theo bác sĩ, vì sao thuốc lá điện tử lại có sức hút mạnh với người trẻ đến vậy?

BS Nguyễn Trung Nguyên: Vape được "thiết kế" rất khéo léo về mặt hình thức và truyền thông. Nó giống một món đồ công nghệ hiện đại, nhỏ gọn, đẹp mắt. Mùi hương lại như kẹo, trái cây, cà phê… khiến người ta quên mất bản chất đây là sản phẩm chứa nicotine.

Trên mạng xã hội, vape được quảng bá như biểu tượng của sự sành điệu, cá tính. Nó đánh trúng tâm lý tò mò, thích trải nghiệm của tuổi trẻ. Các em nghĩ mình chỉ đang thử một thứ mới lạ, không hề nghĩ đó là hành vi tiếp xúc với chất gây nghiện.

Sự ngụy trang này khiến vape nguy hiểm hơn nhiều so với thuốc lá điếu truyền thống, vì nó làm người dùng mất cảnh giác.

- Phụ huynh có thể nhận biết con em sử dụng vape bằng những dấu hiệu nào?

BS Nguyễn Trung Nguyên: Phụ huynh có thể để ý những mùi hương lạ trong phòng, các thiết bị giống USB, bút, ổ sạc dự phòng. Ngoài ra là các thay đổi về tâm lý như dễ cáu gắt, mất tập trung, học tập sa sút, rối loạn giấc ngủ.

Tuy nhiên, điều quan trọng nhất không phải là lục soát hay cấm đoán, mà là trò chuyện cởi mở, giúp trẻ hiểu rõ nguy cơ để tự bảo vệ mình.

Điều đáng sợ của thuốc lá điện tử là sự ngụy trang quá tinh vi. Người dùng không cảm thấy mình đang làm điều nguy hiểm. Không khói, không mùi thuốc lá, không ho sặc sụa. Nhưng thực tế, một hỗn hợp hóa chất đang đi thẳng vào phổi và não mỗi ngày. Và khi sự lệ thuộc nicotine hình thành từ rất sớm, việc cai về sau sẽ rất khó khăn.

Bên cạnh đó, đứng ở góc độ y tế, thuốc lá điện tử rõ ràng là sản phẩm có hại. Nhưng việc quản lý gặp rất nhiều thách thức vì mua bán qua mạng, xách tay, thay đổi mẫu mã liên tục, không kiểm định chất lượng. Nếu không có biện pháp kiểm soát chặt chẽ, hệ lụy sức khỏe cộng đồng trong tương lai sẽ rất lớn.

- Xin cám ơn bác sĩ!