Nguy cơ ngộ độc, rối loạn chuyển hóa từ những bữa ăn tiện lợi

Những quầy đồ ăn chế biến sẵn trong siêu thị, cửa hàng tiện lợi hay các ứng dụng giao đồ ăn ngày càng đông khách. Nhiều gia đình đô thị đã lựa chọn bữa ăn nhanh gọn thay cho việc nấu nướng tại nhà. Tuy nhiên, phía sau sự tiện lợi ấy là một thực tế đáng lo ngại, khẩu phần ăn của người Việt đang có nguy cơ ngày càng mất cân đối dinh dưỡng, trong khi nỗi lo về chất lượng và an toàn thực phẩm vẫn chưa được giải quyết triệt để. Hai yếu tố này kết hợp có thể tạo ra "gánh nặng kép", làm gia tăng nguy cơ bệnh không lây nhiễm và các rủi ro sức khỏe khác.

Bữa ăn tiện lợi "lên ngôi"

Một buổi chiều tại siêu thị trên phố Trần Duy Hưng (Hà Nội), quầy thức ăn chế biến sẵn luôn tấp nập. Từ gà rán, thịt nướng, xúc xích, mì xào đến các loại nước ngọt, trà sữa đóng chai… đều được đóng hộp, chỉ cần hâm nóng là dùng được.

Chị Nguyễn Thu Hà (37 tuổi, nhân viên văn phòng ở Hà Nội) cho biết, do công việc bận rộn nên gia đình chị thường xuyên mua đồ ăn sẵn thay vì nấu nướng. "Có hôm đi làm về muộn, tôi chỉ ghé siêu thị mua vài hộp đồ ăn chế biến sẵn cho nhanh. Trẻ con thì thích gà rán, xúc xích, còn người lớn ăn thêm cơm hoặc mì. Tiện thật, nhưng nhiều lúc cũng lo vì không biết họ dùng nguyên liệu thế nào, cho bao nhiêu muối, đường hay phụ gia, dầu mỡ ra sao", chị Hà chia sẻ.

Không chỉ trong bữa ăn gia đình, xu hướng tiêu thụ thực phẩm giàu năng lượng nhưng nghèo giá trị dinh dưỡng cũng gia tăng ở giới trẻ. Các loại đồ uống có đường, trà sữa, nước ngọt có gas, đồ ăn nhanh, đồ chiên rán… trở thành lựa chọn phổ biến trong các bữa phụ, thậm chí thay thế bữa chính.

Các khảo sát dinh dưỡng những năm gần đây cho thấy, khẩu phần ăn của người Việt có xu hướng tăng tiêu thụ chất béo, đường và muối, trong khi lượng rau, trái cây và vi chất dinh dưỡng lại chưa đáp ứng khuyến nghị. Sự thay đổi này phản ánh rõ nét quá trình đô thị hóa và thay đổi lối sống.

Gánh nặng bệnh tật từ bữa ăn thiếu dinh dưỡng

PGS.TS. Nguyễn Trọng Hưng, Giám đốc Trung tâm tư vấn, phục hồi dinh dưỡng và kiểm soát béo phì (Viện Dinh dưỡng Quốc gia), cho biết Việt Nam đang phải đối mặt với một nghịch lý trong dinh dưỡng. "Hiện nay, chúng ta đang gặp phải tình trạng gánh nặng kép về dinh dưỡng. Một mặt vẫn còn tình trạng thiếu vi chất dinh dưỡng, suy dinh dưỡng ở một số nhóm đối tượng; mặt khác, thừa cân, béo phì và các bệnh không lây nhiễm liên quan đến dinh dưỡng lại tăng nhanh", ông nói.

“Dinh dưỡng hợp lý không chỉ giúp phòng ngừa bệnh tật mà còn nâng cao chất lượng cuộc sống. Khi người dân hiểu đúng và lựa chọn thực phẩm an toàn, cân đối, chúng ta mới có thể giảm được gánh nặng bệnh tật trong cộng đồng”.

• PGS.TS. Nguyễn Trọng Hưng, Giám đốc Trung tâm tư vấn, phục hồi dinh dưỡng và kiểm soát béo phì (Viện Dinh dưỡng Quốc gia)

Theo PGS.TS. Nguyễn Trọng Hưng, khẩu phần ăn nhiều thực phẩm chế biến sẵn, nhiều muối, đường và chất béo bão hòa, chất béo chuyển hóa có thể làm tăng nguy cơ mắc các bệnh không lây nhiễm như tăng huyết áp, bệnh tim mạch, đái tháo đường type 2 và béo phì… Không ít người có thói quen sử dụng đồ ăn nhanh, đồ chiên rán hoặc thực phẩm chế biến sẵn trong thời gian dài. Những thực phẩm này thường chứa nhiều năng lượng nhưng lại thiếu chất xơ, vitamin và khoáng chất. Khi duy trì chế độ ăn như vậy lâu dài, cơ thể dễ rơi vào tình trạng mất cân đối dinh dưỡng và rối loạn chuyển hóa. Bên cạnh đó, yếu tố chất lượng và an toàn thực phẩm cũng là mối lo thường trực. Việc tiêu thụ thực phẩm không rõ nguồn gốc, thực phẩm có tồn dư hóa chất hoặc lạm dụng phụ gia có thể gây thêm các nguy cơ sức khỏe khác.

"Khi chế độ ăn vừa thiếu cân đối, không đa dạng vừa tiềm ẩn nguy cơ mất an toàn thực phẩm, tác động đối với sức khỏe sẽ càng phức tạp. Ngoài nguy cơ mắc các bệnh không lây nhiễm, người dân còn có thể đối mặt với các rối loạn tiêu hóa, ngộ độc thực phẩm cấp tính, mạn tính hoặc ảnh hưởng lâu dài đến chuyển hóa", PGS.TS. Nguyễn Trọng Hưng cho biết.

Tại một số cơ sở y tế, các bác sĩ cho biết số người trẻ tuổi mắc bệnh liên quan đến chuyển hóa có xu hướng ngày càng tăng. Không ít trường hợp ở độ tuổi 30-40 đã bị thừa cân, tăng huyết áp hoặc tiền đái tháo đường.

Một bệnh nhân nam 38 tuổi (Hà Nội) đến khám vì mệt mỏi, tăng cân nhanh. Kết quả kiểm tra cho thấy người này bị béo phì, mỡ máu cao và có dấu hiệu tiền đái tháo đường. Qua khai thác thói quen ăn uống, bác sĩ nhận thấy người bệnh thường xuyên ăn vặt, sử dụng nhiều đồ ăn nhanh, uống nước ngọt và ít ăn rau.

Theo các chuyên gia dinh dưỡng, những trường hợp như vậy đang ngày càng phổ biến khi chế độ ăn uống thiếu kiểm soát trở thành thói quen lâu dài.

"Khoảng trống" trong kiến thức dinh dưỡng

Thực tế, nhiều người tiêu dùng vẫn chưa có đầy đủ kiến thức để lựa chọn thực phẩm và xây dựng khẩu phần ăn hợp lý. Trong khi đó, thông tin về thành phần dinh dưỡng hoặc nguồn gốc thực phẩm đôi khi chưa được minh bạch, khiến người tiêu dùng khó đưa ra lựa chọn chính xác.

PGS.TS. Nguyễn Trọng Hưng cho rằng cần có sự phối hợp đồng bộ giữa quản lý nhà nước và thay đổi hành vi của người dân. "Cơ quan quản lý cần tăng cường kiểm soát chất lượng thực phẩm, minh bạch nguồn gốc sản phẩm và giám sát chặt chẽ việc sử dụng phụ gia, hóa chất trong chế biến. Việc truyền thông, giáo dục về dinh dưỡng cũng rất quan trọng để giúp người dân hiểu và thay đổi thói quen ăn uống", ông nói.

Theo khuyến nghị của các chuyên gia dinh dưỡng, để hạn chế nguy cơ từ tình trạng mất cân đối dinh dưỡng, người dân cần xây dựng chế độ ăn đa dạng và cân đối giữa các nhóm thực phẩm. Khẩu phần hằng ngày nên đảm bảo đủ chất bột đường, chất đạm, chất béo lành mạnh cùng vitamin, khoáng chất và chất xơ. Trong đó, nên ưu tiên thực phẩm tươi như rau xanh, trái cây, ngũ cốc nguyên hạt, cá, thịt nạc và các loại đậu.

Các chuyên gia cũng khuyến cáo hạn chế tiêu thụ thực phẩm chế biến sẵn, đồ chiên rán, thức ăn nhanh và các sản phẩm có hàm lượng muối, đường, chất béo bão hòa, chất béo chuyển hóa cao. Việc sử dụng nhiều thực phẩm này trong thời gian dài có thể làm tăng nguy cơ béo phì, tăng huyết áp, đái tháo đường type 2 và bệnh tim mạch. Đối với đồ uống có đường như nước ngọt hay trà sữa, cần hạn chế sử dụng, đặc biệt ở trẻ em và thanh thiếu niên.

Ngoài lựa chọn thực phẩm, người dân cũng nên chú ý cách chế biến và bảo quản thực phẩm an toàn. Khi mua sản phẩm chế biến sẵn, cần kiểm tra nguồn gốc, hạn sử dụng và thông tin dinh dưỡng trên nhãn mác để kiểm soát lượng muối, đường và chất béo tiêu thụ.

Ở góc độ quản lý, các chuyên gia cho rằng cần tăng cường kiểm soát chất lượng thực phẩm, giám sát việc sử dụng phụ gia và minh bạch thông tin về nguồn gốc sản phẩm. Đồng thời, việc truyền thông giáo dục dinh dưỡng trong cộng đồng và trường học cũng rất quan trọng để giúp người dân, học sinh hình thành thói quen ăn uống lành mạnh.