Nhân những giá trị tốt đẹp và xây dựng nếp sống văn minh từ mỗi gia đình

Kết nối lỏng lẻo 

Theo ông Nguyễn Đức Hiển, Giám đốc Trung tâm Nghiên cứu Giáo dục Văn hóa Truyền thống, dù xã hội thay đổi nhanh dưới tác động của đô thị hóa và hội nhập quốc tế, nhiều giá trị văn hóa cốt lõi của người Việt vẫn đang được gìn giữ trong đời sống thường ngày.

Đó là sự hiếu kính với ông bà, cha mẹ; là truyền thống "uống nước nhớ nguồn" được thể hiện qua việc chăm sóc người thân, gìn giữ bàn thờ gia tiên hay các hoạt động tri ân người có công với đất nước. Đó còn là tinh thần tương thân tương ái vẫn được lan tỏa mỗi khi đồng bào gặp thiên tai, dịch bệnh hoặc gặp khó khăn trong cuộc sống.

"Nhiều giá trị văn hóa truyền thống vẫn đang được bảo tồn và phát huy mạnh mẽ. Đây là nền tảng quan trọng để xây dựng nhân cách con người trong xã hội hiện đại", ông Hiển nhận định.

Tuy nhiên, bên cạnh những giá trị tích cực ấy, đời sống hiện nay cũng xuất hiện không ít biểu hiện khiến nhiều người trăn trở.

Trên mạng xã hội, những cuộc tranh cãi gay gắt, lời lẽ công kích cá nhân hay việc chia sẻ thông tin chưa được kiểm chứng không còn là chuyện hiếm gặp. Không ít người rất chừng mực ngoài đời nhưng lại dễ dàng buông lời thiếu thiện chí khi đứng sau màn hình điện thoại.

Trong đời sống thường ngày, ở một số nơi vẫn tồn tại tâm lý chạy theo hình thức trong cưới hỏi, ma chay, lễ hội. Có những gia đình sẵn sàng vay mượn để tổ chức đám cưới thật lớn, trong khi điều cần thiết hơn là một cuộc sống ổn định sau ngày cưới.

Đáng chú ý, một số tập quán lạc hậu và biểu hiện mê tín dị đoan vẫn tồn tại dưới nhiều hình thức khác nhau. Có người bỏ ra số tiền lớn để xem bói, giải hạn hoặc đặt niềm tin vào những lời đồn thiếu cơ sở khoa học. Điều này không chỉ ảnh hưởng đến kinh tế gia đình mà còn làm sai lệch ý nghĩa tốt đẹp của tín ngưỡng truyền thống.

Một biểu hiện khác cũng đáng lưu ý là xu hướng sống khép kín, quá đề cao cái tôi ở một bộ phận người trẻ. Khi sự kết nối trong gia đình và cộng đồng dần lỏng lẻo, những giá trị như sự sẻ chia, trách nhiệm hay tinh thần đoàn kết cũng có nguy cơ bị ảnh hưởng.

Theo ông Hiển, điều quan trọng là cần phân biệt rõ giữa tín ngưỡng và mê tín dị đoan. Tín ngưỡng là nhu cầu văn hóa, tinh thần chính đáng của cộng đồng, góp phần gìn giữ bản sắc dân tộc. Trong khi đó, mê tín là những hành vi bị lợi dụng để trục lợi hoặc gây tác động tiêu cực tới đời sống xã hội.

Thay đổi bền vững

Thực tế cho thấy nhiều địa phương đã từng bước loại bỏ các hủ tục không còn phù hợp thông qua việc vận động người dân thực hiện cưới văn minh, tang văn minh, giảm các nghi lễ rườm rà, hạn chế tình trạng phô trương, lãng phí.

Tuy nhiên, theo ông Hiển, việc thay đổi nhận thức không thể chỉ trông chờ vào các phong trào hay những lời vận động chung chung.

"Mọi sự thay đổi chỉ thực sự hiệu quả khi người dân hiểu rõ lợi ích của việc thay đổi và chủ động tham gia thực hiện", ông nói.

Theo ông Hiển, việc thay đổi những hạn chế trong lối sống và ứng xử cần bắt đầu từ việc hình thành các thói quen hằng ngày. Trước một thông tin gây tranh cãi trên mạng xã hội, mỗi người nên dành thời gian kiểm chứng thay vì vội vàng chia sẻ. Trong gia đình, cha mẹ cần làm gương cho con bằng cách giữ lời hứa, ứng xử nhã nhặn và dành thời gian trò chuyện trực tiếp. Với các hoạt động tín ngưỡng, người dân cần tìm hiểu đúng giá trị văn hóa thay vì chạy theo những lời quảng bá mang màu sắc mê tín. Những việc tưởng như đơn giản ấy lại góp phần tạo nên những thay đổi bền vững trong nhận thức và hành vi.

Theo ông Hiển, gia đình vẫn là môi trường giáo dục đầu tiên và có ảnh hưởng sâu sắc nhất đối với mỗi con người. Những bài học về lòng nhân ái, sự trung thực, trách nhiệm hay cách đối nhân xử thế thường được hình thành từ chính nếp sống hằng ngày.

Trong đó, phụ nữ giữ vai trò đặc biệt quan trọng. Không chỉ chăm lo cuộc sống thường nhật, họ còn là người kết nối các thế hệ, gìn giữ nền nếp gia phong và truyền dạy những giá trị đạo đức cho con cháu.

Từ việc nhắc con biết chào hỏi người lớn, biết nói lời cảm ơn, xin lỗi đúng lúc, duy trì những bữa cơm gia đình hay dạy con biết sẻ chia với người khác, những việc làm tưởng chừng rất nhỏ ấy lại góp phần hình thành nhân cách của thế hệ trẻ.

Theo ông Hiển, việc thay đổi không nhất thiết bắt đầu từ những điều lớn lao. Đó có thể chỉ là một bữa cơm có đủ các thành viên, là thói quen hỏi han con sau một ngày đi học hay việc cha mẹ chủ động lắng nghe thay vì chỉ đưa ra yêu cầu và phán xét. Khi sự kết nối trong gia đình được duy trì, nhiều vấn đề về hành vi và lối sống cũng dễ được nhận diện và điều chỉnh hơn.

Trong môi trường số, mỗi người cũng cần hình thành thói quen kiểm chứng thông tin trước khi chia sẻ, cân nhắc lời nói trước khi bình luận và tôn trọng những quan điểm khác biệt. Theo ông Hiển, ứng xử văn minh trên mạng xã hội hôm nay cũng là một phần của văn hóa ứng xử trong xã hội hiện đại.

Đối với việc loại bỏ các hủ tục, điều quan trọng không nằm ở sự áp đặt mà ở việc giúp người dân hiểu rõ lợi ích của sự thay đổi. Thực tế cho thấy nhiều địa phương đã từng bước thực hiện cưới văn minh, tang văn minh, giảm các nghi lễ rườm rà nhưng vẫn giữ được ý nghĩa nhân văn và bản sắc văn hóa.

Trong quá trình ấy, phụ nữ giữ vai trò đặc biệt quan trọng. Từ việc lựa chọn tổ chức đám cưới gọn gàng, tiết kiệm, giáo dục con biết yêu thương, chia sẻ, xây dựng thói quen ứng xử văn minh trên mạng xã hội cho đến vận động người thân từ bỏ những tập quán không còn phù hợp, họ đang góp phần gìn giữ những giá trị tốt đẹp và xây dựng nếp sống văn minh từ chính mỗi gia đình.

"Mỗi cá nhân đều có thể góp phần xây dựng môi trường sống văn minh bằng cách sống có trách nhiệm, ứng xử lịch sự nơi công cộng, sử dụng mạng xã hội một cách văn minh và tích cực tham gia các hoạt động vì cộng đồng", ông Hiển chia sẻ.