Nối dài mạch nguồn văn hóa Mường ngay trong cộng đồng

Tập văn nghệ ngoài giờ lao động

Ban ngày, bà Lê Thị Là, thôn Vân Hòa, xã Ngọc Lặc, tỉnh Thanh Hóa, vẫn làm công việc của một người nông dân, lo việc gia đình và đồng áng như bao người khác trong thôn. Nhưng tối đến, bà dành thời gian cùng các thành viên trong đội văn nghệ tập luyện những điệu múa, làn điệu dân ca truyền thống của người Mường.

Với bà, việc tham gia văn nghệ trước hết xuất phát từ niềm đam mê, sự nhiệt tình, để cùng các chị em trong thôn hòa mình vào các làn điệu dân ca, dân vũ - đây không chỉ đơn thuần là đi hát cho vui mà nó còn được xem như là món ăn tinh thần để động viên khích lệ người dân trong thôn sau những ngày bận rộn vất vả họ được hòa mình vào các làn điệu và từ đó góp phần bảo tồn, gìn giữ và phát huy bản sắc văn hóa của dân tộc.

"Đầu tiên là phải có sự đam mê, phải nhiệt tình mà tập luyện với đội, công việc gia đình thì mình phải sắp xếp để hòa nhập với chị em rồi tập cho tiết mục của mình nhuần nhuyễn", bà Là chia sẻ.

Những điệu múa như múa cồng chiêng, múa cây bông hay những làn điệu dân gian của người Mường không phải là những gì chị được học từ sách vở, mà chủ yếu được tiếp nhận thông qua những người đi trước, trong đó có các nghệ nhân của địa phương, những người đã có nhiều năm thực hành văn hóa và từng tham gia các hoạt động giao lưu ở cấp tỉnh, Trung ương, sau mỗi lần đi lại mang thêm kinh nghiệm về truyền dạy cho các thành viên đội văn nghệ ở thôn, bản.

Theo bà Là, cách truyền dạy của những người có kinh nghiệm khá tỉ mỉ, từ cách lên xuống của từng làn điệu, nhịp điệu của từng động tác múa đến cách thể hiện sao cho đúng với những gì đã được các thế hệ trước truyền lại, vì vậy những người mới bắt đầu dù chưa biết gì cũng có thể học dần, miễn là kiên trì tập luyện và chịu khó sửa từng động tác, từng câu hát.

Công việc đồng áng khiến thời gian của bà Là không phải lúc nào cũng chủ động, nhưng những buổi tập thường được sắp xếp vào buổi tối, khi công việc trong ngày đã hoàn tất, để những người phụ nữ trong đội văn nghệ có thể cùng nhau tập luyện, trao đổi và sửa cho nhau từng động tác, bởi nếu chỉ tham gia theo phong trào mà không tập thường xuyên thì rất khó để một tiết mục truyền thống đạt được sự nhuần nhuyễn cần thiết.

Những hoạt động ấy từng có thời gian bị gián đoạn bởi dịch Covid-19, khi các hoạt động giao lưu, biểu diễn và sinh hoạt cộng đồng gần như dừng lại, khiến phong trào văn hóa ở địa phương có lúc lắng xuống, nhưng sau khi dịch bệnh qua đi, các đội văn nghệ bắt đầu tập luyện trở lại, có thêm những buổi giao lưu, biểu diễn ở nhiều nơi và phong trào từng bước được khôi phục.

Điều khiến bà trăn trở hơn cả là sự thiếu hụt của lớp trẻ kế cận, bởi những người trẻ hôm nay có nhiều lựa chọn khác, phần lớn quen với những loại hình văn hóa hiện đại và ít có cơ hội tiếp xúc với những điệu múa, câu hát mà cha ông từng thực hành, trong khi những người đang nắm giữ các giá trị ấy phần lớn đã ở độ tuổi trung niên hoặc cao tuổi. "Giới trẻ bây giờ không biết múa bông phung hay múa đặng là gì cả, bây giờ các cháu học theo hiện đại thôi, sau này nếu có khả năng thì mình sẽ truyền dạy lại cho các con, các cháu", bà Là chia sẻ.

Giữ bản sắc không chỉ bằng ký ức

Ở thôn Vân Hòa, câu chuyện bảo tồn văn hóa Mường từ lâu đã gắn với đời sống cộng đồng, khi những người lớn tuổi truyền lại cho thế hệ trẻ các bài hát, điệu múa, cách đánh cồng chiêng hay những nét văn hóa trong sinh hoạt bằng hình thức truyền miệng, tuy nhiên, theo ông Phạm Văn Quân, Trưởng thôn Vân Hòa, xã Ngọc Lặc, tỉnh Thanh Hóa cách truyền dạy này dù gần gũi nhưng cũng bộc lộ một hạn chế, đó là khi những người am hiểu văn hóa ngày càng lớn tuổi thì nguy cơ thất truyền một số giá trị cũng ngày càng rõ hơn.

"Ngày xưa chủ yếu là truyền miệng, người cao tuổi truyền lại cho thế hệ trẻ, những giá trị như trang phục, cồng chiêng, cây bông... vẫn được giữ", ông Quân cho biết.

Theo ông Quân, thôn Vân Hòa hiện vẫn duy trì những hoạt động văn hóa truyền thống trong các dịp lễ hội, trong đó có những ngày hội được tổ chức vào đầu năm, với các tiết mục hát Xường, múa, cồng chiêng và những hình thức sinh hoạt văn nghệ truyền thống, qua đó tạo ra không gian để người dân thực hành những gì đã được trao truyền từ các thế hệ trước thay vì chỉ lưu giữ trong ký ức.

Đội văn nghệ của thôn còn được lựa chọn tham gia một số chương trình của xã, của tỉnh và những hoạt động quy mô lớn hơn, từ đó những người có năng khiếu có thêm cơ hội được phát hiện, được rèn luyện và tiếp tục hoàn thiện khả năng của mình.

Ông Quân cho rằng, điều quan trọng hiện nay là phải phát hiện được những người trẻ có năng khiếu và niềm đam mê, bởi để có thêm nghệ nhân không thể chỉ dựa vào việc mở một vài lớp học ngắn ngày, mà cần một quá trình dài, trong đó người học phải thực sự yêu thích, kiên trì thực hành và có môi trường để tiếp tục phát triển.

Từ thực tế ở thôn, ông Quân cũng mong muốn việc bảo tồn văn hóa không chỉ dừng lại ở những hoạt động biểu diễn, mà cần được lưu giữ bằng những hình thức bài bản hơn, có thể thông qua việc ghi chép, tư liệu hóa hoặc đưa những nội dung phù hợp vào trường học, để thế hệ trẻ có thể hiểu được văn hóa của chính cộng đồng mình ngay từ khi còn ngồi trên ghế nhà trường.

Bởi theo ông, nếu những người lớn tuổi chỉ truyền bằng trí nhớ và lời kể, đến một thời điểm nào đó khi những người này không còn đủ sức truyền dạy thì những giá trị văn hóa ấy rất dễ bị đứt quãng, trong khi việc có thêm tư liệu, có lớp học và có những người kế cận sẽ tạo ra một nền tảng vững chắc hơn cho quá trình bảo tồn.

Ở góc nhìn của người đứng đầu thôn, ông Quân cũng cho rằng văn hóa chỉ có thể phát triển bền vững nếu gắn với đời sống thực tế, trong đó du lịch cộng đồng có thể trở thành một hướng đi giúp người dân nhìn thấy thêm giá trị của những gì mình đang gìn giữ, bởi khi có khách đến, người dân có cơ hội biểu diễn, giới thiệu văn hóa, tạo thêm sinh kế và từ đó có động lực để tham gia nhiều hơn vào các hoạt động văn hóa.

Những người truyền lửa

Bà Lê Thị Loan, thôn Bình Minh, xã Ngọc Lặc, tỉnh Thanh Hóa đến với hát Xường từ chính "cái nôi" gia đình, khi cha mẹ, ông bà thường xuyên hát và bà nghe rồi học theo từ những ngày còn nhỏ.

Những câu hát được bà tiếp nhận không phải qua một chương trình đào tạo chính thức mà từ những dịp đám cưới, đám hỏi, những ngày vui của cộng đồng, nơi người lớn cất tiếng hát và trẻ nhỏ lắng nghe, ghi nhớ rồi từng bước thực hành, nhưng cũng chính vì được truyền bằng hình thức tự nhiên ấy nên bà càng hiểu rằng điều quan trọng không chỉ là nhớ lời hay biết giai điệu mà phải giữ được cách hát đặc trưng của địa phương.

Theo bà Loan, hát Xường ở Ngọc Lặc có những nét riêng, đặc biệt là giọng hát, cách lên xuống, điểm nhấn và điểm dừng, vì vậy nếu người trẻ học theo cách hát của vùng khác thì dù có thể hát đúng bài nhưng vẫn khó giữ được bản sắc của địa phương.

"Giọng Ngọc Lặc với giọng Hòa Bình không giống nhau, nếu muốn dạy cho các cháu thì phải truyền đạt từ gốc, phải dạy đúng giọng của mình", bà Loan nói.

Điều bà quan tâm nhất hiện nay là nhiều người trẻ vẫn có thể hát nhưng chưa chắc đã hát đúng giọng cổ của quê hương, bởi các em tiếp xúc với nhiều nguồn văn hóa khác nhau và dễ bị ảnh hưởng bởi cách hát phổ biến trên mạng hoặc từ những vùng khác, trong khi mỗi vùng lại có cách phát âm, nhấn nhá và thể hiện riêng.

Vì vậy, theo bà, việc truyền dạy phải được bắt đầu từ chính những người đang hiểu rõ bản sắc địa phương, bởi chỉ khi người dạy nắm được cái gốc thì mới có thể hướng dẫn người học giữ được cái riêng của mình.

Bà Loan cho biết vẫn có những người muốn tìm hiểu và học hát, nhưng để họ học được đúng giọng thì cần người truyền dạy trực tiếp và có thời gian thực hành thường xuyên, bởi những đặc trưng về giọng điệu không thể chỉ truyền bằng việc đọc tài liệu mà cần được nghe, bắt chước, sửa từng câu và thực hành nhiều lần.

Trả lời PV Báo Phụ nữ Việt Nam bà Trần Thị Lý, Phó Trưởng phòng Văn hóa - Xã hội xã Ngọc Lặc, tỉnh Thanh Hóa cho rằng, những lớp tập huấn giúp người dân có điều kiện hiểu sâu hơn về văn hóa của chính mình, bởi lâu nay nhiều giá trị vẫn được lưu giữ bằng cách truyền miệng, người trước truyền cho người sau và thực hành trong các dịp lễ hội, nhưng chưa phải ai cũng hiểu đầy đủ về nguồn gốc, ý nghĩa và những đặc trưng của từng loại hình.

Theo bà Lý, trên địa bàn xã đã có những hoạt động duy trì dân ca, dân vũ, dân nhạc của người Mường, một số thôn có câu lạc bộ và các đội văn nghệ thường xuyên tham gia những chương trình của địa phương, trong đó thôn Vân Hòa là một trong những nơi có hoạt động văn hóa khá nổi bật và có những hạt nhân tích cực trong việc duy trì phong trào.

Tuy nhiên, điều khiến bà Lý trăn trở là hiện nay lực lượng tham gia các lớp tập huấn , cũng như các đội văn nghệ ở thôn chủ yếu là người trung niên và lớn tuổi, trong khi những người trẻ hơn, đặc biệt dưới 30 tuổi, rất ít tham gia. Điều này xuất phát từ nhiều nguyên nhân, do áp lực kinh tế - học tập, cuộc sống bận rộn khiến họ không có điều kiện dành thời gian cho hoạt động phong trào ở thôn.

Theo bà, muốn kéo người trẻ trở lại với văn hóa truyền thống thì không thể chỉ kêu gọi bằng phong trào, mà phải tạo ra những không gian phù hợp, khơi dậy được niềm yêu thích và để người trẻ thấy rằng văn hóa truyền thống không phải điều xa cách mà là một phần gần gũi trong đời sống của chính mình. Trường học cũng có thể phát hiện những em có năng khiếu về hát, múa, nhạc cụ truyền thống, từ đó hình thành các câu lạc bộ và tạo môi trường để các em được thực hành lâu dài.