Tái hiện tuồng tích sân khấu và diễn xướng dân gian Nam Bộ qua những trang sách

Tuồng tích sân khấu và diễn xướng dân gian Nam Bộ gồm 2 quyển: Quyển 1 - Các hình thức diễn xướng tổng hợp, Hát Bóng rỗi & chặp tuồng Địa - Nàng, Tuồng lễ thức Công giáo; Quyển 2 - Thơ tuồng, Tuồng trong chay ngoài bội. Thông qua đó, người đọc thấy rõ các dấu ấn lịch sử, xã hội, văn hóa của người dân nơi đây. 

Nhà nghiên cứu Huỳnh Ngọc Trảng phân tích: "Các hình thức diễn xướng dân gian và tuồng tích sân khấu đã một thời có mặt sôi nổi và được công chúng từ thành thị cho đến các xóm làng ở vùng đất Nam Bộ hâm mộ một cách nồng nhiệt. 

Nếu Hát Sắc bùa có mặt vào dịp Tết ở khắp các thôn làng thì hát Bóng rỗi có mặt ở các lễ hội cúng miễu thờ Ông Địa, thờ các nữ thần bảo hộ cho thôn xóm. Các loại sân khấu lễ thức của nhà Phật, của tín đồ đạo Công giáo được tổ chức hoành tráng ở các sân lễ đàn tràng của các nhà thờ của họ đạo, từ đường, của các dòng tộc hay sân chùa".

Nỗ lực hệ thống hóa một di sản

Tuồng tích sân khấu và diễn xướng dân gian Nam Bộ là tập sách thuộc Tổng tập Văn học dân gian Nam Bộ của nhà nghiên cứu Huỳnh Ngọc Trảng và cộng sự, gồm 7 tập, mỗi tập có nhiều quyển. Đến nay đã hoàn thành 4 tập: Truyện kể dân gian Nam Bộ; Ca dao dân ca Nam Bộ; Vè Nam Bộ; Tuồng tích sân khấu và diễn xướng dân gian Nam Bộ. Ba tập còn lại (Tục ngữ, đồng dao và câu đố; Thơ, vè lục tỉnh Nam Kỳ; Truyện thơ) đang được tiếp tục thực hiện.

Đây là một công trình được các tác giả gom góp tư liệu từ hàng chục năm và theo đuổi liên tục hơn nửa đời người. Điểm làm nên giá trị của bộ sách này không chỉ là các sưu tập đầy đủ về các thể tài văn học dân gian ở vùng đất mới mà còn là những tiểu luận, khảo cứu về nguồn gốc, nội dung cùng đặc điểm và tính chất của từng thể loại văn học dân gian này. 

Tổng tập Văn học dân gian Nam Bộ là công trình được các tác giả gom góp tư liệu từ hàng chục năm và theo đuổi liên tục hơn nửa đời người. Video: Hồ Lam

Riêng tập 4 có thể xem là một nỗ lực khảo cứu, viết thành văn bản cho những loại hình văn hóa vốn có sự phụ thuộc lớn vào không gian trình diễn và cộng đồng thực hành.

Tác giả Huỳnh Ngọc Trảng tâm sự: "Tôi đã gom góp từng tí một suốt từ khi tôi bắt đầu làm công tác sưu tầm và nghiên cứu văn học dân gian Nam Bộ từ năm 1976. Vậy là tôi bắt đầu thực hiện đề tài bằng nhiều cách dân dã như đi tìm hiểu, nghiên cứu tư liệu, điền dã, nghe hát - nói - kể để ghi chép và học thuộc lại bằng trí nhớ, ngày xưa chưa có phương tiện hỗ trợ hiện đại như bây giờ. 

Nhớ lúc xưa, tôi rong ruổi trên chiếc xe đạp, lúc thì đi bộ, có lúc vác chiếc xe đạp gửi theo xe đò khi đến các tỉnh rồi đạp xe đi khắp nơi để tìm hiểu phong tục và văn hóa dân gian Nam Bộ. Tôi đi tìm nội dung để ghi chép và ghi nhớ, học thuộc lòng một cách nguyên bản nhất có thể, nhưng tôi luôn lưu ý tìm hiểu đến các bối cảnh lịch sử - xã hội ra đời tác phẩm đó cùng những đặc điểm nghệ thuật diễn xướng của chúng".

Nhà nghiên cứu cho rằng, với sự hỗ trợ của công nghệ nghe nhìn hôm nay, việc quay phim, chụp ảnh, ghi âm các hình thức diễn xướng là cơ hội để lưu giữ trọn vẹn di sản. "Chính những tư liệu đó có thể trở thành giáo trình cho thế hệ sau. Hiệu quả lớn nhất là giữ được cái hồn của nó", ông nói.