Trưng mua, trưng dụng tài sản: Bảo đảm công khai, minh bạch và bồi thường thỏa đáng

Sáng ngày 23/10, Bộ trưởng Bộ Tài chính Ngô Văn Tuấn trình bày Tờ trình dự án Luật Trưng mua, trưng dụng tài sản (sửa đổi). Sau gần 18 năm thi hành, yêu cầu thực tiễn và hệ thống pháp luật đã có nhiều thay đổi. Pháp luật hiện hành chưa bao quát đầy đủ các loại tài sản mới, nhất là tài sản số, hạ tầng số đồng thời chưa đáp ứng đầy đủ yêu cầu xử lý tình huống khẩn cấp và phân cấp, phân quyền trong điều kiện tổ chức chính quyền địa phương hai cấp.

Dự thảo gồm 4 chương, 32 điều, được xây dựng nhằm tạo cơ sở pháp lý để Nhà nước huy động tài sản khi thực sự cần thiết, tăng kiểm soát quyền lực, bảo đảm công khai, minh bạch và bồi thường thỏa đáng.

Thực hiện khi thật sự cần thiết

Dự thảo quy định các trường hợp có thể trưng mua, trưng dụng tài sản, gồm chiến tranh, thiết quân luật, nguy cơ đe dọa an ninh quốc gia, tình trạng khẩn cấp, phòng, chống khủng bố, thảm họa, thiên tai, dịch bệnh và các trường hợp khác theo luật có liên quan.

Việc trưng mua, trưng dụng chỉ được thực hiện khi thật sự cần thiết và các biện pháp huy động khác không đáp ứng được yêu cầu. Quy định này nhằm tránh việc áp dụng tùy tiện đối với tài sản của tổ chức, cá nhân.

Về loại tài sản, dự thảo thu hẹp phạm vi trưng mua, tập trung vào những tài sản cần chuyển quyền sở hữu cho Nhà nước, như thuốc, vaccine, vật tư y tế, lương thực, thực phẩm, xăng dầu, hóa chất, nguyên, nhiên vật liệu. Tài sản thuộc dự trữ quốc gia và tài sản công không thuộc diện trưng mua.

Bên cạnh đó, phạm vi tài sản có thể trưng dụng được mở rộng, bổ sung vật nuôi, khu vực biển được xác lập hợp pháp, hạ tầng viễn thông, thông tin, điện lực, hạ tầng số, tài sản số và các công trình kết cấu hạ tầng khác. Riêng việc trưng dụng đất và khu vực biển phục vụ hoạt động lấn biển trong quy hoạch đã được phê duyệt thực hiện theo pháp luật về đất đai.

Cùng với đó, dự thảo Luật đẩy mạnh phân cấp, phân quyền gắn với trách nhiệm của người đứng đầu. Chủ tịch Ủy ban Nhân dân cấp xã được quyết định trưng mua, trưng dụng tài sản để trực tiếp phục vụ phòng, chống thiên tai, dịch bệnh, cứu hộ, cứu nạn trên địa bàn khi cấp Trung ương, cấp tỉnh chưa thể tiếp cận. Trong phạm vi được phân công, cấp phó có thể ký thay người có thẩm quyền nhưng không được ủy quyền tiếp. Người ban hành quyết định có trách nhiệm chủ động hủy bỏ khi không còn căn cứ thực hiện và chịu trách nhiệm về quyết định của mình. Dự thảo giao Chính phủ quy định chi tiết trình tự, thủ tục để bảo đảm linh hoạt, kịp thời.

Về giá trưng mua, dự thảo yêu cầu mức giá phù hợp với giá thị trường, áp dụng phương pháp định giá tương ứng với đặc điểm tài sản và thông tin có được tại thời điểm định giá. Thời hạn thanh toán được đề xuất rút ngắn từ 45 ngày xuống 30 ngày đối với trường hợp chiến tranh, tình trạng khẩn cấp về quốc phòng, thiết quân luật; Từ 30 ngày xuống 20 ngày đối với các trường hợp còn lại.

Ngoài ra, dự thảo cũng làm rõ trách nhiệm bồi thường khi tài sản trưng dụng bị mất hoặc hư hỏng không thể sửa chữa; Bảo đảm điều kiện sinh hoạt thiết yếu nếu việc trưng dụng ảnh hưởng trực tiếp đến người có tài sản. Hoạt động trưng mua, trưng dụng phải được báo cáo, công khai thông tin và chịu sự giám sát của cơ quan dân cử, Mặt trận Tổ quốc Việt Nam và Nhân dân.

Các giới hạn phải được quy định trong Luật

Thẩm tra dự thảo Luật Trưng mua, trưng dụng tài sản (sửa đổi), Chủ nhiệm Ủy ban Pháp luật và Tư pháp Phan Chí Hiếu cho biết các cơ quan tham gia thẩm tra nhất trí về sự cần thiết sửa đổi toàn diện Luật và đánh giá dự thảo phù hợp với chủ trương, đường lối của Đảng, bảo đảm tính hợp hiến, hợp pháp và cơ bản thống nhất với hệ thống pháp luật.

Bên cạnh đó, Cơ quan thẩm tra đề nghị tiếp tục rà soát để quy định đầy đủ, rõ ràng ngay trong Luật về nguyên tắc, điều kiện, phạm vi, giới hạn trưng mua, trưng dụng; Thẩm quyền và quyền, nghĩa vụ của người có tài sản và việc bồi thường thiệt hại. Nghị định của Chính phủ chỉ nên quy định về trình tự, thủ tục và tổ chức thực hiện, không mở rộng những giới hạn mà Luật đã xác định.

Các quy định của dự thảo cũng cần tiếp tục được đối chiếu với Bộ luật Dân sự và những luật, dự thảo luật có liên quan để bảo đảm thống nhất. Cơ quan thẩm tra cũng đề nghị làm rõ những nội dung phải áp dụng theo Luật Trưng mua, trưng dụng tài sản, như điều kiện, hình thức và hiệu lực của quyết định, giá trưng mua, thanh toán, hoàn trả tài sản, bồi thường và quyền của người có tài sản. Trường hợp luật khác bảo đảm quyền, lợi ích của người có tài sản cao hơn thì áp dụng quy định đó.

Về quy định xem xét miễn, giảm trách nhiệm đối với người ra quyết định và người trực tiếp tổ chức thực hiện trưng mua, trưng dụng, Chủ nhiệm Ủy ban Pháp luật và Tư pháp Phan Chí Hiếu cho biết nhiều ý kiến tán thành vì cho rằng cần bảo vệ người thực thi công vụ dám nghĩ, dám làm vì lợi ích chung. Tuy nhiên, một số ý kiến đề nghị cân nhắc quy định này.

Đối với việc hủy bỏ quyết định trưng mua, trưng dụng, dự thảo quy định ba trường hợp hủy bỏ và giao trách nhiệm cho người có thẩm quyền đã ra quyết định. Để bảo đảm quyền lợi của người có tài sản, Cơ quan thẩm tra đề nghị bổ sung quy định về thẩm quyền đình chỉ, bãi bỏ quyết định trái pháp luật theo pháp luật về tổ chức Chính phủ, tổ chức chính quyền địa phương; Nghiên cứu quy định thẩm quyền đình chỉ, bãi bỏ đối với các quyết định trưng mua, trưng dụng khác.

Cơ quan thẩm tra cũng đề nghị bổ sung đầy đủ hơn quy định chung về xử lý vi phạm của người có thẩm quyền, bởi dự thảo hiện mới đề cập trách nhiệm khi không hủy bỏ quyết định, gây thiệt hại cho Nhà nước hoặc tổ chức, cá nhân.