Từ vụ lừa bán hợp đồng kỳ nghỉ: Pháp luật đang quy định gì về hợp đồng theo mẫu?

Hợp đồng theo mẫu và sự kiểm soát của luật pháp

Theo khoản 1 Điều 405 Bộ luật Dân sự năm 2015, hợp đồng theo mẫu là hợp đồng gồm các điều khoản do một bên soạn sẵn để bên còn lại xem xét và chấp nhận trong một thời gian hợp lý. Khi đồng ý tham gia, bên được đề nghị được hiểu là chấp nhận toàn bộ nội dung của hợp đồng.

Trong thực tế, đây là loại hợp đồng rất phổ biến. Người dân có thể bắt gặp khi mua vé máy bay, sử dụng dịch vụ viễn thông, ký hợp đồng điện, nước, mua căn hộ chung cư, đặt phòng khách sạn, tham gia các chương trình du lịch, nghỉ dưỡng... Trong ngôn ngữ khoa học pháp lý, loại hợp đồng này còn có tên gọi khác là hợp đồng gia nhập.

Đặc điểm của loại hợp đồng này là một bên - thường là doanh nghiệp hoặc thương nhân - soạn sẵn toàn bộ điều khoản. Bên còn lại hầu như chỉ có hai lựa chọn: chấp nhận hoặc từ chối tham gia. Người tiêu dùng rất ít hoặc gần như không có cơ hội thương lượng từng điều khoản cụ thể.

Xét về bản chất, hợp đồng theo mẫu là nhu cầu khách quan của nền kinh tế hiện đại. Một doanh nghiệp phục vụ hàng nghìn, thậm chí hàng triệu khách hàng không thể ngồi đàm phán riêng với từng người.

Tuy nhiên, chính đặc điểm "một bên soạn sẵn, một bên chấp nhận" lại tạo ra nguy cơ mất cân bằng trong quan hệ hợp đồng.

Doanh nghiệp thường nắm nhiều thông tin hơn, có lợi thế về chuyên môn pháp lý và khả năng xây dựng điều khoản. Trong khi đó, người tiêu dùng có thể không đọc kỹ hoặc không hiểu đầy đủ các điều khoản được thiết kế bằng ngôn ngữ pháp lý phức tạp. Nói một cách nôm na, doanh nghiệp "từng trải" "chuyên nghiệp" hơn trong lĩnh vực mà hai bên giao kết hợp đồng. Thậm chí họ không chỉ có kinh nghiệm trong giao kết mà có cả kinh nghiệm trong giải thích, áp dụng và tranh chấp hợp đồng khi xảy ra bất đồng.

Nếu không có cơ chế bảo vệ phù hợp, người tiêu dùng dễ rơi vào tình trạng chấp nhận những điều khoản bất lợi mà không nhận thức đầy đủ hậu quả pháp lý.

Chính vì vậy, bên cạnh Bộ luật Dân sự, Luật Bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng năm 2023 đã thiết lập nhiều cơ chế kiểm soát riêng đối với loại hợp đồng này.

Những ràng buộc của pháp luật với hợp đồng theo mẫu

Một trong những yêu cầu quan trọng nhất của Luật Bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng là tính minh bạch.

Khi sử dụng hợp đồng theo mẫu, doanh nghiệp phải công khai đầy đủ các thông tin liên quan đến giao dịch như: Thông tin pháp lý của doanh nghiệp; Đặc điểm hàng hóa, dịch vụ; Chất lượng, tiêu chuẩn kỹ thuật; Giá cả và các điều kiện ảnh hưởng đến giá; Phương thức thanh toán; Điều kiện giao hàng, cung cấp dịch vụ; Quyền và nghĩa vụ của các bên; Điều kiện sửa đổi, chấm dứt hợp đồng; Chính sách bảo vệ dữ liệu cá nhân của người tiêu dùng.

Người tiêu dùng phải được tạo điều kiện để tiếp cận, đọc và hiểu các điều khoản trước khi quyết định ký kết hoặc xác nhận giao dịch.

Tại một số nước phát triển, khi ký hợp đồng thương mại điện tử, với loại hình hợp đồng theo mẫu, pháp luật yêu cầu hợp đồng được thiết kế để khi khách hàng giao kết sẽ phải trải những bước nhất định, trong đó có bước xác nhận: "tôi đã đọc kỹ các điều khoản trong hợp đồng".

Bên cạnh việc minh bạch thông tin, pháp luật cũng cấm một số điều khoản có thể gây bất lợi cho người tiêu dùng.

Cụ thể, pháp luật hiện hành nghiêm cấm việc đưa vào hợp đồng theo mẫu các điều khoản gây bất lợi hoặc làm mất cân bằng quyền, nghĩa vụ giữa doanh nghiệp và người tiêu dùng.

Đó thường là các điều khoản miễn hoặc loại trừ trách nhiệm của doanh nghiệp; Điều khoản cho phép doanh nghiệp đơn phương thay đổi nội dung hợp đồng mà không cần sự đồng ý của người tiêu dùng; Điều khoản tăng nghĩa vụ hoặc giảm quyền lợi hợp pháp của người tiêu dùng; Điều khoản buộc người tiêu dùng phải gánh chịu những rủi ro vốn thuộc trách nhiệm của doanh nghiệp.

Đây là nhóm điều khoản thường xuất hiện trong các tranh chấp liên quan đến các gói du lịch, sở hữu kỳ nghỉ, dịch vụ nghỉ dưỡng dài hạn hoặc các giao dịch thương mại điện tử.

Theo nguyên tắc của Luật Bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng, nếu tồn tại những điều khoản như vậy thì chúng có thể bị xem xét là vô hiệu.

Ngoài ra, một nguyên tắc quan trọng là khi nội dung hợp đồng theo mẫu có cách hiểu khác nhau hoặc tồn tại điều khoản mơ hồ, không rõ nghĩa, việc giải thích sẽ được thực hiện theo hướng có lợi cho người tiêu dùng.

Nguyên tắc này nhằm ngăn chặn tình trạng doanh nghiệp cố tình sử dụng ngôn ngữ lập lờ để tạo lợi thế cho mình khi xảy ra tranh chấp.

Nhà nước kiểm soát bằng cả tiền kiểm và hậu kiểm

Tất cả các hợp đồng theo mẫu, đều phải tuân thủ những nguyên tắc nêu trên, tuy nhiên, chỉ một số lĩnh vực thiết yếu mới thuộc diện phải đăng ký hợp đồng theo mẫu với cơ quan quản lý nhà nước về bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng.

Đối với các lĩnh vực còn lại, doanh nghiệp không phải đăng ký hợp đồng theo mẫu trước khi sử dụng nhưng vẫn phải tuân thủ đầy đủ các nguyên tắc bảo vệ người tiêu dùng theo quy định pháp luật.

Đối với các lĩnh vực thuộc diện đăng ký, cơ quan quản lý sẽ thực hiện cơ chế "tiền kiểm", tức là xem xét nội dung hợp đồng trước khi cho phép sử dụng.

Bên cạnh đó còn có cơ chế "hậu kiểm".

Trong quá trình thực hiện hợp đồng, nếu người tiêu dùng hoặc tổ chức bảo vệ người tiêu dùng phát hiện điều khoản bất hợp lý, cơ quan quản lý nhà nước vẫn có thể yêu cầu doanh nghiệp sửa đổi hoặc loại bỏ điều khoản vi phạm.

Doanh nghiệp cũng có trách nhiệm lưu giữ hợp đồng và cung cấp lại cho người tiêu dùng khi có yêu cầu.

Người tiêu dùng cần làm gì trước khi ký?

Từ các vụ việc phát sinh trong thời gian qua, các chuyên gia pháp lý khuyến nghị người dân:

Thứ nhất, không ký kết hoặc xác nhận giao dịch khi chưa đọc toàn bộ nội dung hợp đồng.

Thứ hai, đặc biệt lưu ý các điều khoản liên quan đến thanh toán, hoàn tiền, hủy hợp đồng, chấm dứt hợp đồng và xử lý tranh chấp.

Thứ ba, cảnh giác với các cam kết lợi nhuận, ưu đãi hoặc quyền lợi quá hấp dẫn nhưng không được thể hiện rõ ràng bằng văn bản.

Thứ tư, yêu cầu doanh nghiệp cung cấp bản hợp đồng đầy đủ trước khi quyết định tham gia.

Thứ năm, lưu giữ hợp đồng, chứng từ thanh toán và toàn bộ tài liệu giao dịch để làm căn cứ bảo vệ quyền lợi khi xảy ra tranh chấp.

Không phải mọi rủi ro đều xuất phát từ hợp đồng

Tuy nhiên cũng lưu ý rằng trong nhiều vụ việc liên quan đến "sở hữu kỳ nghỉ" hoặc "hợp đồng nghỉ dưỡng", tranh chấp không chỉ xuất phát từ các điều khoản hợp đồng mà còn có thể liên quan đến hành vi cung cấp thông tin sai lệch, quảng cáo gây nhầm lẫn hoặc thậm chí có dấu hiệu lừa đảo.

Do đó, việc đánh giá một vụ việc cụ thể cần được xem xét toàn diện trên cơ sở nội dung hợp đồng, quá trình giao kết và các hành vi của doanh nghiệp trong thực tế.

Tuy nhiên, dù ở bất kỳ lĩnh vực nào, nguyên tắc xuyên suốt của pháp luật vẫn là bảo đảm sự minh bạch, công bằng và bảo vệ bên yếu thế trong quan hệ tiêu dùng. Đây cũng chính là "lá chắn" quan trọng nhất giúp người dân hạn chế rủi ro khi tham gia các hợp đồng theo mẫu đang ngày càng phổ biến trong đời sống hiện nay.