Làm mới hành trình bảo tồn và lan tỏa giá trị nghề truyền thống

Nghệ nhân kể chuyện nghề

Một miếng gỗ nhỏ, một chiếc đục, vài đường chạm khắc là những thao tác quen thuộc với người thợ. Nhưng khi chiếc đục được trao cho du khách, đặc biệt là những người trẻ chưa từng biết đến nghề mộc truyền thống, câu chuyện về di sản được mở ra theo một cách khác. 

Du khách không còn đứng ngoài để quan sát một sản phẩm hoàn thiện. Họ được chạm vào chất liệu, được thử sức với kỹ thuật thủ công và cảm nhận phần nào sự công phu phía sau mỗi đường nét. Từ một trải nghiệm nhỏ, họ có cơ hội hiểu rằng mỗi sản phẩm truyền thống còn chứa đựng tri thức, kỹ năng và câu chuyện văn hóa được trao truyền qua nhiều thế hệ.

Đó cũng là tinh thần của chương trình "Đưa nghề ra phố" được triển khai tại Văn Miếu - Quốc Tử Giám, nơi các nghề thủ công truyền thống được giới thiệu đến công chúng thông qua những hoạt động trải nghiệm trực tiếp.

Việc đưa nghề truyền thống đến không gian phố không thay thế vai trò của làng nghề - nơi lưu giữ môi trường thực hành nghề và cộng đồng những người làm nghề. Đây là cách mở rộng không gian giao lưu, giúp công chúng có thêm cơ hội tiếp cận, hiểu và trân trọng những giá trị văn hóa đang được gìn giữ trong đời sống.

Nếu câu chuyện về nghề xôi Phú Thượng và không gian Hồ Văn cho thấy Hà Nội đang tìm cách đưa di sản đến gần hơn với du khách, thì "Đưa nghề ra phố" là cách để công chúng từ người tiếp nhận thông tin trở thành người tham gia vào hành trình bảo tồn. 

Với những người làm nghề thủ công truyền thống, thách thức lớn nhất hiện nay không chỉ là tạo ra sản phẩm, mà còn là làm thế nào để tri thức nghề tiếp tục được truyền lại trong xã hội hiện đại. Nghề mộc truyền thống là một ví dụ.

Trong quá trình công nghiệp hóa, nhiều sản phẩm thủ công phải cạnh tranh với hàng sản xuất công nghiệp có giá thành thấp hơn, thời gian hoàn thiện nhanh hơn. Trong khi đó, để làm nghề, người thợ cần nhiều năm học hỏi, rèn luyện sự kiên nhẫn và tích lũy kinh nghiệm.

Chính vì vậy, những chương trình trải nghiệm như "Đưa nghề ra phố" giúp công chúng hiểu được giá trị văn hóa phía sau mỗi sản phẩm thủ công truyền thống. Anh Bùi Trọng Quân, chủ xưởng Tranh gỗ Bùi Gia (làng nghề mộc Ngọc Than, xã Kiều Phú, Hà Nội), người phụ trách chương trình "Đưa nghề ra phố", cho biết mục tiêu của hoạt động này là giới thiệu kỹ thuật làm nghề, tạo ra cơ hội để du khách được trực tiếp tương tác với di sản.

Theo anh Quân, khi tham gia chương trình, du khách tận mắt nhìn thấy sản phẩm hoàn thiện và được nghe câu chuyện về hoa văn, kỹ thuật đục chạm, về cách người thợ gửi gắm tư duy thẩm mỹ và kinh nghiệm vào từng sản phẩm.

Ban đầu, nhiều du khách cho rằng đục chạm gỗ là công việc rất khó. Nhưng dưới sự hướng dẫn của người làm nghề, họ có thể tự mình tạo nên một sản phẩm. Niềm vui từ trải nghiệm ấy giúp họ hiểu hơn về sự tỉ mỉ, khéo léo và công phu của nghề thủ công.

Chương trình cũng thu hút nhiều gia đình tham gia, cả trẻ em và người lớn cùng trải nghiệm. Anh Quân nhớ nhất câu chuyện về một gia đình giảng viên người Lào gồm hai vợ chồng và hai con trai. 

Hình ảnh người cha giữ cây đục, người con cầm dùi gõ từng nhịp để cùng hoàn thành sản phẩm đã để lại ấn tượng sâu sắc với những người chứng kiến. "Đó không chỉ là trải nghiệm về nghề mà còn là sự kết nối giữa các thành viên trong gia đình, giữa con người với con người, giữa văn hóa Việt Nam với bạn bè quốc tế. Khi rời đi, họ mang theo món đồ do chính tay mình làm và quan trọng hơn là mang theo một ký ức văn hóa và sự hiểu biết về nghề", anh nói.

Sáng tạo trên nền tảng bảo tồn

Theo các chuyên gia văn hóa, đưa nghề truyền thống vào không gian di sản là một hướng đi phù hợp trong bối cảnh hiện nay. Tuy nhiên, điều quan trọng là phải xác định rõ mục tiêu của sự sáng tạo. TS. Đặng Vũ Cảnh Linh, Phó Viện trưởng Viện Đào tạo, Bồi dưỡng cán bộ và Nghiên cứu khoa học - Ủy ban Trung ương Mặt trận Tổ quốc Việt Nam cho rằng, trải nghiệm tạo ra sự kết nối giữa không gian di sản và những chủ thể đang trực tiếp thực hành văn hóa.

Theo đó, một công trình lịch sử hay một di tích có thể lưu giữ dấu tích của thời gian, nhưng chính con người, nghệ nhân, kỹ thuật nghề, phong tục và tri thức dân gian mới tạo nên sức sống cho di sản.

"Khi công chúng được tham gia trải nghiệm, họ biết một sản phẩm được tạo ra như thế nào, hiểu được con người, kỹ thuật và những giá trị văn hóa phía sau sản phẩm đó", ông Linh phân tích.

Tuy nhiên, chuyên gia nhấn mạnh rằng nghệ nhân không nên chỉ xuất hiện như người trình diễn thao tác cho du khách xem. Họ cần được nhìn nhận là chủ thể của di sản - những người nắm giữ tri thức nghề, tham gia kể câu chuyện về nghề và tiếp tục trao truyền các giá trị văn hóa.

Nếu nghệ nhân chỉ thực hiện một vài động tác minh họa, còn câu chuyện nghề được kể hoàn toàn bởi người bên ngoài, trải nghiệm có nguy cơ trở nên hời hợt và mất đi chiều sâu văn hóa.

Từ góc nhìn quản lý di sản, TS. Lê Xuân Kiêu, Giám đốc Trung tâm Hoạt động Văn hóa Khoa học Văn Miếu - Quốc Tử Giám, cho rằng mọi hoạt động sáng tạo trong không gian di sản đều phải đặt trên nền tảng bảo tồn. Công nghệ, nghệ thuật hay các hình thức trải nghiệm mới chỉ là phương tiện giúp công chúng tiếp cận di sản sinh động hơn, nhưng không thể thay thế giá trị cốt lõi của di sản.

Đây cũng là bài toán Hà Nội đang đặt ra trong quá trình phát triển du lịch văn hóa, làm sao để di sản trở nên hấp dẫn với công chúng hiện đại nhưng vẫn giữ được chiều sâu và bản sắc. Mục đích là sáng tạo để những giá trị đã được bồi đắp qua thời gian tiếp tục được hiểu, được yêu mến và được trao truyền.

Bảo tồn hiệu quả không dừng ở việc gìn giữ nguyên trạng, mà nằm ở khả năng đưa di sản bước vào đời sống. Khi mỗi trải nghiệm đều khơi gợi sự thấu hiểu và đồng hành của cộng đồng, di sản sẽ có thêm sức sống để đi cùng các thế hệ mai sau.