Bộ trưởng Y tế: Phòng bệnh phải trở thành trọng tâm của công tác y tế

Chiều 20/8, tại Hà Nội, Bộ Y tế tổ chức lễ ra mắt Quỹ Phòng bệnh. Bà Đào Hồng Lan, Uỷ viên ban Chấp hành Trung ương Đảng, Bộ trưởng Bộ Y tế dự và trao Quyết định thành lập Quỹ Phòng bệnh của Bộ Y tế. 

Phát biểu tại buổi lễ, Bộ trưởng Đào Hồng Lan nhấn mạnh, đây là một dấu mốc quan trọng trong quá trình triển khai Luật Phòng bệnh. Công tác bảo vệ, chăm sóc và nâng cao sức khỏe Nhân dân đứng trước nhiều yêu cầu mới. Gánh nặng bệnh không lây nhiễm ngày càng lớn; già hóa dân số, biến đổi khí hậu, các vấn đề về sức khỏe tâm thần, dinh dưỡng và những nguy cơ dịch bệnh mới nổi tiếp tục đặt ra nhiều thách thức đối với ngành Y tế. 

"Trong bối cảnh đó, phòng bệnh phải thực sự trở thành trọng tâm của công tác y tế, với phương châm phòng bệnh chủ động và bảo vệ sức khỏe Nhân dân từ sớm, từ xa. Tinh thần này được thể hiện rõ trong Nghị quyết số 72-NQ/TW ngày 09/9/2025 của Bộ Chính trị và được thể chế hóa trong Luật Phòng bệnh số 114/2025/QH15. 

Việc thành lập Quỹ Phòng bệnh là một bước cụ thể hóa chủ trương của Đảng, chính sách, pháp luật của Nhà nước nhằm tăng cường nguồn lực cho công tác phòng bệnh. Đầu tư cho phòng bệnh chính là đầu tư cho sức khỏe và tương lai của mỗi người dân. Chủ động phòng ngừa, phát hiện sớm, kiểm soát các yếu tố nguy cơ sẽ góp phần giảm bệnh tật, giảm chi phí điều trị và giảm gánh nặng cho người dân và hệ thống y tế."- Bộ trưởng khẳng định.

Theo đó, Quỹ được thành lập theo Quyết định số 1979/QĐ-BYT ngày 1/7/2026 của Bộ trưởng Bộ Y tế và Điều lệ tổ chức, hoạt động được phê duyệt tại Quyết định số 2535/QĐ-BYT ngày 8/8/2026.

Quỹ Phòng bệnh là quỹ tài chính nhà nước ngoài ngân sách trực thuộc Bộ Y tế, hoạt động theo mô hình đơn vị sự nghiệp công lập tự bảo đảm chi thường xuyên từ nguồn của Quỹ. Quỹ có tư cách pháp nhân, con dấu riêng và được mở tài khoản tại Kho bạc Nhà nước, các ngân hàng thương mại hoạt động hợp pháp tại Việt Nam.

TS.BS Trần Khánh Thu được Bộ trưởng Bộ Y tế Đào Hồng Lan điều động, bổ nhiệm giữ chức Giám đốc Quỹ Phòng bệnh.

Điểm đáng chú ý là Quỹ Phòng bệnh được hình thành trên cơ sở kế thừa Quỹ Phòng, chống tác hại của thuốc lá, nhưng phạm vi hoạt động đã được mở rộng.

Theo TS.BS Trần Khánh Thu, đây "không chỉ là sự đổi tên hay chuyển đổi tổ chức" mà là sự chuyển từ một cơ chế tài chính tập trung vào một yếu tố nguy cơ sang một cơ chế tài chính phục vụ mục tiêu chủ động phòng bệnh, phát hiện sớm, giảm yếu tố nguy cơ và nâng cao sức khỏe người dân.

Giám đốc Quỹ khái quát bước chuyển này bằng ba từ: kế thừa - mở rộng - phát triển.

Thực tế, Quỹ Phòng, chống tác hại của thuốc lá được thành lập từ năm 2013 đã tạo dựng nguồn tài chính tương đối ổn định và duy trì các chương trình can thiệp liên tục từ Trung ương tới địa phương. Mạng lưới phòng, chống tác hại của thuốc lá đã được hình thành tại 20 bộ, ngành và 100% tỉnh, thành phố, với hơn 28.000 cơ quan, đơn vị, trường học, bệnh viện, doanh nghiệp thực hiện quy định về môi trường không khói thuốc.

Những kết quả này là nền tảng để mô hình mới tiếp tục kế thừa. Tuy nhiên, theo lãnh đạo Quỹ, mô hình bệnh tật của Việt Nam đã thay đổi, đòi hỏi nguồn lực cho phòng bệnh cũng phải thay đổi theo.

Bệnh không lây nhiễm hiện chiếm khoảng 80% tổng số ca tử vong. Trong khi đó, khoảng 75% người mắc tăng huyết áp hoặc đái tháo đường tại Việt Nam chưa được điều trị, theo ước tính được Quỹ dẫn lại từ Tổ chức Y tế Thế giới.

Tình trạng thừa cân, béo phì ở trẻ em cũng gia tăng nhanh. Theo Tổng điều tra Dinh dưỡng 2019-2020, tỷ lệ thừa cân, béo phì ở trẻ 5-19 tuổi đã tăng từ 8,5% năm 2010 lên 19% năm 2020; riêng khu vực thành thị lên tới 26,8%.

Những thay đổi về mô hình bệnh tật đặt ra yêu cầu mở rộng nguồn lực và phạm vi hoạt động phòng bệnh trong bối cảnh mới.

Đầu tư cho phòng bệnh phải đo bằng kết quả

Một trong những thay đổi quan trọng được Quỹ Phòng bệnh đặt ra là cách tiếp cận trong phân bổ nguồn lực.

Theo TS.BS Trần Khánh Thu, Giám đốc Quỹ Phòng bệnh, Quỹ được thành lập nhằm tạo nguồn tài chính bền vững cho hoạt động phòng bệnh và không vì mục đích lợi nhuận. Vì vậy, việc quản lý và sử dụng quỹ phải bảo đảm công khai, minh bạch, đúng mục đích, đúng đối tượng, hiệu quả và tiết kiệm.

Phạm vi hỗ trợ của Quỹ hiện được mở rộng sang nhiều nhóm hoạt động, gồm phòng, chống tác hại của thuốc lá; hỗ trợ khám sức khỏe định kỳ, khám sàng lọc miễn phí; phòng, chống bệnh không lây nhiễm; phòng, chống rối loạn tâm thần; dinh dưỡng trong phòng bệnh; nghiên cứu, ứng dụng khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số trong phòng bệnh; hợp tác quốc tế và một số dịch vụ y tế dự phòng.

"Giá trị của Quỹ Phòng bệnh nằm ở khả năng tìm ra khoảng trống, xác định ưu tiên và hỗ trợ những can thiệp khó được triển khai kịp thời nếu thiếu một cơ chế tài chính chuyên biệt", TS.BS Trần Khánh Thu phát biểu.

Do nguồn lực có giới hạn, Quỹ dự kiến lựa chọn ưu tiên dựa trên bốn nhóm tiêu chí: giảm gánh nặng bệnh tật; thu hẹp quy mô và mức độ dễ tổn thương của đối tượng; bằng chứng về hiệu quả, chi phí - hiệu quả; khả năng triển khai và nhân rộng.

Điều này cũng đồng nghĩa với việc cách đánh giá hiệu quả sử dụng tiền của Quỹ sẽ được đặt ra chặt chẽ hơn. Quỹ dự kiến xây dựng bộ tiêu chí phân bổ nguồn lực được lượng hóa thành thang điểm có trọng số, có ngưỡng tham chiếu về chi phí - hiệu quả và cơ chế phản biện độc lập.

Cùng với đó là hệ thống dữ liệu và khung giám sát, đánh giá theo chuỗi kết quả từ đầu vào, hoạt động, đầu ra đến kết quả và tác động. Phương thức hỗ trợ cũng sẽ từng bước chuyển sang dựa trên kết quả, gắn một phần kinh phí với mức độ đạt được các chỉ số đã cam kết.

Theo lãnh đạo Quỹ, yêu cầu công khai cũng cần tiến thêm một bước, không chỉ công bố số thu, số chi và số dư hằng năm, mà phải từng bước cho thấy nguồn lực đó đã tạo ra kết quả gì.

"Thành công của Quỹ trong những năm tới không nên chỉ được đo bằng quy mô nguồn lực hay số dự án được hỗ trợ, mà bằng số yếu tố nguy cơ được giảm, số người được bảo vệ và phát hiện sớm, số mô hình hiệu quả được nhân rộng, và số năm sống khỏe mạnh tăng thêm cho người dân Việt Nam", Giám đốc Quỹ Phòng bệnh nhấn mạnh.