Chuyển hướng sau 2 tuần, gắn bó với STEM suốt 25 năm

Gần 25 năm trước, TS Ngô Thị Duyên bắt đầu hành trình nghề nghiệp từ giảng đường Sư phạm Hóa, rồi bất ngờ rẽ sang công nghệ chỉ sau hai tuần nhập học. Lựa chọn ấy đưa cô trở thành giảng viên, nhà nghiên cứu tại Trường Đại học Công nghệ, Đại học Quốc gia Hà Nội - nơi cô vừa đứng trên bục giảng, vừa theo đuổi những câu hỏi của khoa học công nghệ. Với cô, phụ nữ đến với STEM không nhất thiết phải bắt đầu bằng việc chứng minh mình khác biệt, mà có thể đơn giản là chọn một lĩnh vực mình có năng lực, hứng thú và sẵn sàng đi đường dài.

Không để giới tính quyết định giới hạn

Gia đình có truyền thống nghề giáo, từ ông bà, bố mẹ đến anh chị đều theo nghề dạy học. Tuổi thơ của TS Ngô Thị Duyên gắn với những giờ lên lớp của bố mẹ, nên khi thi đại học, cô chọn Sư phạm Hóa ở Đại học Sư phạm Hà Nội.

Nhưng chỉ sau khoảng hai tuần, Duyên chuyển sang học công nghệ theo định hướng của gia đình. Lựa chọn tưởng như rẽ khỏi giấc mơ ban đầu lại đưa cô đến một con đường khác: vẫn đứng trên bục giảng, nhưng đồng thời được làm nghiên cứu.

Từ một sinh viên, Duyên ở lại Trường Đại học Công nghệ, lần lượt làm trợ giảng rồi trở thành giảng viên. Gần 25 năm gắn bó, cô nói mình ở lại còn bởi những người thầy đã truyền cho cô niềm yêu thích nghiên cứu. 

Sau này, khi đứng lớp và hướng dẫn sinh viên, cô tìm thấy niềm vui khi chứng kiến những sinh viên năm nhất, năm hai còn rụt rè dần biết đặt câu hỏi, tự giải quyết vấn đề và trưởng thành qua từng năm. Với cô, đó là một phần đẹp của nghề.

Càng làm lâu, cô càng nhận ra công nghệ không chỉ là thuật toán, thiết bị hay con số, mà trước hết phải trả lời câu hỏi: công nghệ ấy dành cho ai và có thể làm gì cho cuộc sống của họ. Từ đó, Duyên theo đuổi hướng "công nghệ vị nhân sinh", bắt đầu từ nhu cầu của con người và trở lại phục vụ con người.

Cách nhìn ấy đưa cô đến với những bài toán liên quan đến trẻ em có nhu cầu đặc biệt, trẻ gặp khó khăn trong đọc, viết, tính toán hay những người hạn chế trong giao tiếp. 

Với những nhóm này, một sản phẩm tốt chưa chắc đã đủ; công nghệ còn phải phù hợp với hoàn cảnh, khả năng tiếp cận và tâm lý của người sử dụng. Vì thế, người làm công nghệ đôi khi phải bước ra khỏi phòng nghiên cứu để nhìn vào cuộc sống cụ thể của người mình muốn giúp.

Theo cô, đây cũng là những bài toán khó nhìn thấy kết quả ngay. Những sản phẩm dành cho một nhóm người không lớn thường khó tạo ra lợi ích kinh tế rõ ràng, trong khi nghiên cứu cần nhiều thời gian.

Gần 25 năm đứng lớp, cô từng gặp những lớp 50-70 sinh viên, thậm chí gần 100 sinh viên nhưng gần như không có nữ sinh. Thế nhưng trong nhóm nghiên cứu của cô, khoảng 30-40 sinh viên lại có khá nhiều bạn nữ. Các em học tập, làm nghiên cứu, có công trình và những thành tích riêng trong lĩnh vực công nghệ.

Với cô, điều quan trọng không phải phụ nữ có mặt trong STEM để đủ một con số, mà là mỗi người có cơ hội lựa chọn điều mình thực sự muốn làm. Nếu một cô gái thích toán, thích công nghệ, không có lý do gì để nghĩ mình không thuộc về lĩnh vực ấy. "Mình chưa biết" chỉ có nghĩa là chưa biết, không phải "mình không phù hợp".

Cô ví nghiên cứu giống như chạy đường dài. Không thể lúc nào cũng chạy thật nhanh mà phải biết giữ sức và kiên trì với nhịp đi của mình. Có những lúc chạy bộ giúp cô thư giãn, cũng có khi một ý tưởng nghiên cứu bất chợt xuất hiện trong lúc chạy. Khoa học cũng vậy, mỗi câu trả lời lại mở ra một câu hỏi mới.

Vì thế, điều cô muốn nhắn gửi với những nữ sinh đang đứng trước lựa chọn STEM khá giản dị: hãy cho mình cơ hội thử sức, rồi tự quyết định có muốn đi tiếp hay không. Trong một lĩnh vực cần sự tò mò, bền bỉ và khả năng đặt câu hỏi, giới tính không nên là điều quyết định giới hạn của một người.

Để phụ nữ không tự đứng ngoài STEM

Những trải nghiệm trong hành trình học tập và nghiên cứu khiến cô không cho rằng nữ giới thiếu khả năng theo đuổi STEM. Điều khiến cô trăn trở hơn là vì sao nhiều bạn nữ lại chưa thực sự cho mình cơ hội bước vào lĩnh vực này.

Theo cô, khoảng cách ấy có thể được hình thành từ rất sớm, từ những trải nghiệm tưởng chừng rất nhỏ trong cuộc sống. Trong khi bé trai thường được khuyến khích khám phá máy móc, đồ chơi lắp ráp hay các hoạt động kỹ thuật, bé gái đôi khi lại được định hướng tới những lựa chọn nhẹ nhàng, quen thuộc hơn. Theo thời gian, những khác biệt trong cách tiếp cận ấy có thể khiến các em hình thành cảm nhận rằng công nghệ hay kỹ thuật là những lĩnh vực “dành cho nam giới”.

Đến khi chọn nghề, một nữ sinh có thể đứng trước lớp học gần như toàn nam và tự hỏi mình có thực sự thuộc về nơi này. Điều đáng tiếc là đôi khi các bạn nữ tự giới hạn mình trước khi thử sức. "Mình chưa biết" dễ trở thành "mình không phù hợp". Trong khi đó, khoa học và công nghệ vốn là những lĩnh vực không ai bước vào với đầy đủ câu trả lời. Điều quan trọng là sự tò mò, khả năng học hỏi và kiên trì với một bài toán khó.

Cô không cho rằng phụ nữ cần chứng minh mình giỏi hơn nam giới để có chỗ đứng trong STEM. Quan trọng hơn là mỗi người có năng lực, niềm yêu thích và sự kiên trì với công việc hay không. 

Sự hiện diện của phụ nữ trong khoa học, công nghệ cũng không chỉ để tăng số lượng nữ trong các lớp học. Những trải nghiệm khác nhau có thể mang đến những câu hỏi khác nhau, trong khi công nghệ cuối cùng phục vụ một xã hội đa dạng.

Cô cũng không muốn các nữ sinh bước vào STEM chỉ để "lấp đầy" một tỷ lệ, mà vì thực sự có điều muốn tìm hiểu, câu hỏi muốn giải quyết và giá trị muốn tạo ra. Bản thân cô cũng luôn phải tìm cách giữ sức cho hành trình dài.

Khoảng năm 2020-2021, cô bắt đầu chạy bộ để giải tỏa căng thẳng và có những lúc một ý tưởng nghiên cứu bất chợt xuất hiện trong lúc chạy. Với cô, chạy và nghiên cứu đều cần sức bền: không phải lúc nào cũng đi nhanh, nhưng phải biết giữ nhịp để đi đường dài.

Nghiên cứu cũng giống một cuộc chạy không có vạch đích cuối cùng. Có ý tưởng không cho kết quả như mong muốn, có lúc phải bắt đầu lại. Nhưng mỗi kết quả lại mở ra một câu hỏi mới. Vì thế, cô không muốn các nữ sinh nhìn vào tốc độ của người khác để đo mình. Có người tìm thấy lĩnh vực phù hợp sớm, có người cần thêm thời gian. Điều quan trọng là đừng vì mình là số ít mà nghĩ mình không thuộc về nơi đó.

Gần 25 năm sau lựa chọn chuyển từ Sư phạm Hóa sang công nghệ, cô vẫn vừa đứng lớp, vừa làm nghiên cứu. Lựa chọn khác với giấc mơ ban đầu ấy cuối cùng lại đưa cô đến với cả hai điều mình từng yêu thích: dạy học và học hỏi. 

Trong hành trình theo đuổi STEM, TS. Ngô Thị Duyên chọn cho mình một con đường đặc biệt: phát triển công nghệ cho những người yếu thế. 

Chị là thành viên chủ chốt của hệ thống BLife giúp người liệt hoàn toàn "nói" bằng chuyển động mắt, và đang dẫn dắt các nghiên cứu ứng dụng trí tuệ nhân tạo hỗ trợ trẻ có nhu cầu đặc biệt. 

Với TS Ngô Thị Duyên, gần 25 năm gắn bó với STEM là một hành trình nghề nghiệp, đồng thời là hành trình lựa chọn và bền bỉ theo đuổi điều mình tin tưởng. Cô mong rằng ngày càng nhiều bạn nữ mạnh dạn bước vào công nghệ, không vì định kiến giới, mà đơn giản vì đó là lĩnh vực họ yêu thích và có khả năng theo đuổi.

An Khê - Nam Dương (thực hiện)