Nhìn hình ảnh học sinh bước vào giai đoạn ôn tập "nước rút", căng thẳng trước các kỳ thi vào lớp 10 công lập hay tốt nghiệp THPT để xét tuyển cao đẳng, đại học, em Đỗ Hưng Thịnh (sinh năm 2006), cựu sinh viên Trường Cao đẳng Công nghệ cao Đồng An (phường Đông Hòa, TPHCM), không khỏi bồi hồi nhớ lại "cú rẽ khó" của mình cách đây 5 năm, một hành trình khác biệt nhưng mang về nhiều quả ngọt.

Hưng Thịnh kể rằng, khi còn là học sinh lớp 9 tại một trường THCS ở Bến Cát (Bình Dương cũ), em cũng từng chịu nhiều áp lực trong quá trình ôn thi vào lớp 10. Nhưng rồi, một buổi trải nghiệm thực tế tại trường nghề do nhà trường tổ chức đã làm thay đổi hoàn toàn suy nghĩ của chàng trai trẻ. Thịnh nhận ra, thay vì mải miết theo đuổi con đường học thuật truyền thống, có một hướng đi ngắn hơn, thực tế hơn và dường như được "đo ni đóng giày" cho chính mình. Từ đó, Thịnh mạnh dạn bày tỏ với gia đình mong muốn theo học nghề.

"Ban đầu em chưa hiểu nhiều về học nghề. Nhưng sau khi được tham quan, nghe tư vấn, em biết có thể vừa học chương trình văn hóa THPT, vừa lấy bằng cao đẳng. Em thấy đây là lựa chọn phù hợp nên quyết định theo học. Gia đình lúc đầu cũng băn khoăn, phản đối, lo em chưa chín chắn, nhưng sau khi em thuyết phục thì đã đồng ý. Năm đó, em đã trải qua kỳ thi vào lớp 10 với tâm lý khá nhẹ nhàng. Kết quả, em vẫn thi đậu vào lớp 10 công lập, nhưng em chọn lối rẽ khác với nhiều bạn. Em đi học nghề Kỹ thuật chế biến món ăn", Thịnh chia sẻ.

Hưng Thịnh đã trải qua 3,5 năm học tại trường Trường CĐ Công nghệ cao Đồng An với chương trình đạo tạo 9+ (chương trình đào tạo trình độ cao đẳng, trung cấp nghề kết hợp đào tạo văn hoá THPT). Những ngày đầu, em không tránh khỏi bỡ ngỡ, nhưng môi trường học gắn với thực tiễn, thực hành liên tục đã giúp Thịnh trưởng thành nhanh chóng.

"Trong quá trình học, em được tham quan doanh nghiệp, tiếp xúc với môi trường làm việc thực tế và có cơ hội kết nối với các nhà tuyển dụng. Nhờ vậy, em tự tin hơn rất nhiều", Thịnh nói.

Sự chủ động đó đã mang lại trái chín sớm. Khi bạn bè đồng trang lứa vẫn đang là những tân sinh viên năm nhất, Thịnh đã cầm trên tay tấm bằng cao đẳng và khẳng định được năng lực trong thế giới việc làm. Sau 1 năm đi làm, hiện nay, em đang đảm nhận vị trí nhóm trưởng tại một công ty bánh quốc tế với mức thu nhập ổn định 15 triệu đồng/tháng. Công việc hằng ngày của Thịnh là nghiên cứu, sáng tạo những công thức sản phẩm mới, nơi em được thỏa sức sống với đam mê từ thu nhập đến tư duy sáng tạo.

Không dừng lại ở đó, Thịnh hiện đang học liên thông lên Đại học Công Thương để tiếp tục nâng cao trình độ chỉ mất 1,5 năm. Nhìn lại hành trình đã qua, chàng trai Gen Z mỉm cười cho biết thêm: "Lớp của em có 45 bạn thì đa số đều đã có việc làm ổn định ngay khi ra trường. Trong đó có 4 bạn làm cùng công ty với em".

Gửi gắm đến các bạn học sinh đang đứng trước ngưỡng cửa cuộc đời, Thịnh nhắn gửi: "Không nhất thiết phải đi theo con đường số đông. Chỉ cần mình nỗ lực, chăm chỉ thì con đường nào cũng dẫn lối đến thành công".

TS Vũ Đình Bảy, Hiệu trưởng Trường CĐ Công nghệ cao Đồng An cho biết thêm: Kiến thức, kỹ năng tại trường nghề không nằm trên trang giấy mà phần lớn nằm ở các xưởng thực hành hiện đại, trực tiếp làm việc với máy móc, dụng cụ, thiết bị. Việc thực hành với máy móc, trải nghiệm thực tế là yếu tố bắt buộc nếu muốn vững tay nghề. Tại trường có tới 28 ngành nghề để lựa chọn. Đặc biệt, nhiều ngành đang "khát" nhân lực như Điều dưỡng, Công nghệ ô tô, Công nghệ kỹ thuật cơ khí, Cắt gọt kim loại, Điện công nghiệp, Điện lạnh và điều hòa không khí, Kỹ thuật xây dựng, May thời trang, Kỹ thuật chế biến món ăn… được Nhà nước hỗ trợ tới 70% học phí.

"Câu hỏi lớn nhất khi chọn trường luôn là: "Học xong ra làm gì?". Với Trường CĐ Công nghệ cao Đồng An, chúng tôi đưa ra cam kết rõ ràng: 100% hỗ trợ việc làm sau tốt nghiệp. Đây không phải lời hứa suông mà là cam kết bằng văn bản, thể hiện sự tự tin vào chất lượng đào tạo. Học sinh được thực hành, thực tập tại doanh nghiệp từ rất sớm, thậm chí có lương ngay trong quá trình thực hành, thực tập. Vì vậy, nhiều em được doanh nghiệp giữ lại làm việc ngay trước khi tốt nghiệp. Thực tế, gần như 100% sinh viên có việc làm sớm, trong khi nhu cầu tuyển dụng lao động có tay nghề từ doanh nghiệp luôn rất lớn", TS Vũ Đình Bảy cho hay.

Câu chuyện của Hưng Thịnh cho thấy, khi công tác hướng nghiệp được thực hiện bài bản, gắn với nhu cầu của thị trường lao động, học sinh sẽ không còn xem học nghề là "lối rẽ phụ" hay "đường cùng", cũng không còn lựa chọn một cách bị động. Thay vào đó, các em có thể chủ động định hình tương lai của mình.

Những hoạt động trải nghiệm như tham quan doanh nghiệp, gặp gỡ chuyên gia, hay các chương trình trải nghiệm nghề nghiệp ngắn hạn… nếu được tổ chức sát với thực tế sẽ giúp học sinh hiểu rõ năng lực, sở thích và mạnh dạn lựa chọn con đường phù hợp. Đây cũng là nền tảng quan trọng để xây dựng nguồn nhân lực chất lượng, đáp ứng yêu cầu phát triển trong giai đoạn mới.

Trong một lần theo chân học sinh khối 9 Trường THCS Tân Bửu (Biên Hòa, Đồng Nai) tham quan Trường Cao đẳng Công nghệ cao Đồng An, chúng tôi ấn tượng với chia sẻ thẳng thắn của cô Nguyễn Thị Bích Thìn – Phó Hiệu trưởng nhà trường. Theo cô, những năm gần đây, tỷ lệ học sinh lựa chọn học nghề sau lớp 9 tăng khá rõ. Đặc biệt, với nhóm không trúng tuyển vào lớp 10 công lập, khoảng 40–50% chuyển hướng sang học nghề.

Nhà trường không đặt nặng mục tiêu tất cả học sinh phải vào trường công lập, mà chú trọng tư vấn đa hướng, giúp các em tìm được lộ trình phù hợp nhất. Về "thành tích", nhà trường xác định dựa trên hai tiêu chí: tỷ lệ học sinh đậu vào lớp 10 THPT và tỷ lệ học sinh được định hướng thành công sang học nghề.

"Hai yếu tố này cộng lại tạo nên kết quả chung là giảm số học sinh bỏ học. Thành tích của nhà trường là đảm bảo học sinh sau khi tốt nghiệp THCS đều tiếp tục được học tập, dù theo con đường phổ thông hay học nghề. Vì vậy, việc nhiều em chọn học nghề không làm giảm thành tích, mà còn cho thấy công tác hướng nghiệp hiệu quả. Tư vấn phải xuất phát từ thực tế và vì tương lai của học sinh, không nhất thiết phải chạy theo số đông hay các mô hình truyền thống", cô Thìn chia sẻ.

Cô cho biết thêm, học sinh của trường đa số là con em lao động. Nên ngay từ lớp 6, nhà trường đã bắt đầu định hướng dần cho học sinh. Những em học lực tốt sẽ được khuyến khích thi vào trường công lập. Còn với những em học lực khá, trung bình, nhà trường tư vấn theo hướng học nghề, nhấn mạnh rằng điều quan trọng không phải là thi đậu hay không, mà là sau này các em làm được gì và phù hợp với công việc nào.

Về lời khuyên chung, nhà trường cho rằng không nhất thiết phải đi theo con đường số đông. Nếu một cánh cửa đóng lại, sẽ có cánh cửa khác mở ra. Trong bối cảnh hiện nay, thị trường lao động đang thiếu nhân lực có tay nghề, trong khi lao động văn phòng lại có xu hướng dư thừa. Vì vậy, học nghề đang là một hướng đi thực tế, phù hợp và nhiều cơ hội việc làm.

Câu chuyện của Hưng Thịnh không phải là câu chuyện của "hạt gạo trên sàng" mà là chuyện của rất nhiều thợ lành nghề lương 15- 20 triệu/tháng. Họ không theo đuổi định hướng học thuật, nghiên cứu. Và thực tế cho thấy, thời trẻ nhiều người mong ước bước ra các thành phố lớn để theo đuổi ước mơ, rồi không ít trong số đó ra trường đi làm trái ngành trái nghề và đến độ tuổi nhất định chọn học lại một nghề yêu thích để khởi nghiệp, khởi sự kinh doanh… Đã đến lúc xã hội cần thay đổi cách nhìn về một lối đi đầy tiềm năng, thực tế mà bị che mờ bởi định kiến "học kém đi đường cùng".

Thầy Nguyễn Văn Trãi, Phó Trưởng Phòng Giáo dục thường xuyên nghề nghiệp và Đại học, Sở Giáo dục và đào tạo TPHCM thông tin trong chương trình tư vấn tuyển sinh, hướng nghiệp phân luồng học sinh sau THCS năm học 2025-2026, tại Trường THCS Phú Long (phường Lái Thiêu – Bình Dương cũ) cho biết:

Đối với các em học sinh lớp 9, sau khi hoàn thành chương trình THCS, mỗi em sẽ đứng trước những lựa chọn khác nhau cho con đường học tập tiếp theo. Việc lựa chọn đúng hướng đi, phù hợp với đam mê, sở trường và điều kiện của bản thân sẽ có ý nghĩa rất lớn đối với sự phát triển lâu dài. Không có con đường "cao hơn hay thấp hơn" mà là con đường phù hợp, nằm ở nhu cầu, điều kiện kinh tế và định hướng tương lai của mỗi gia đình, mỗi học sinh.

Sau khi tốt nghiệp THCS, các em có thể lựa chọn một trong những hướng đi chính sau: Thứ nhất, học lớp 10 tại các trường THPT công lập. Đây là mong muốn chính đáng của nhiều phụ huynh và học sinh. Để vào học, các em cần tham gia và vượt qua kỳ thi tuyển sinh lớp 10 công lập sắp tới.

Đây là con đường truyền thống và quen thuộc, phù hợp với những học sinh có định hướng học thuật, nghiên cứu và mong muốn tiếp tục học đại học theo hướng hàn lâm.

Thứ hai, nếu không trúng tuyển vào trường công lập, các em có thể học lớp 10 tại Trung tâm Giáo dục nghề nghiệp – Giáo dục thường xuyên. Tại đây, các em vẫn học từ lớp 10 đến lớp 12, với chương trình tinh gọn hơn (7 môn học). Sau khi hoàn thành, các em vẫn được dự thi tốt nghiệp THPT và có cơ hội xét tuyển vào cao đẳng, đại học như học sinh THPT công lập.

Thứ ba, học lớp 10 tại các trường THPT tư thục hoặc quốc tế. Các trường này có cơ sở vật chất tốt, chương trình đa dạng, phù hợp với những em muốn môi trường học tập năng động, tập trung về ngoại ngữ hoặc định hướng du học. Tuy nhiên, học phí thường cao hơn trường công lập.

Thứ tư, học trung cấp tại các trường cao đẳng, trung cấp nghề, hay còn gọi là học nghề. Sau khi tốt nghiệp THCS, các em có thể xét tuyển vào học mà không cần thi. Thời gian đào tạo khoảng 2 năm, có thể đi làm sớm. Ngoài ra, nhiều trường còn kết hợp dạy nghề và dạy văn hóa, sau thời gian hơn 3 năm các em vừa hoàn thành chương trình THPT và có thể học liên thông lên cao hơn.

Bài: PHẠM THƯƠNG

Thiết kế: TRẦN THẮNG

Bài 2: Cần xác định lại tầm quan trọng của học nghề