Theo Tổ chức Y tế Thế giới (WHO), mỗi năm có khoảng 12 tỷ ngày làm việc bị mất do trầm cảm và lo âu, gây thiệt hại tới 1.000 tỷ USD cho nền kinh tế toàn cầu vì suy giảm năng suất lao động. Chủ đề của Ngày Quốc tế Lao động 1/5 năm nay được xác định là "Sức khoẻ tinh thần và phẩm giá tại nơi làm việc" nhằm nêu bật tính cấp thiết của vấn đề này.

Trong báo cáo "Môi trường làm việc tâm lý xã hội: Những phát triển toàn cầu và các hướng hành động", Tổ chức Lao động Quốc tế (ILO) cảnh báo rằng, các yếu tố như giờ làm việc kéo dài, bất ổn việc làm, áp lực cao nhưng ít quyền kiểm soát, cùng tình trạng bắt nạt và quấy rối tình dục nơi công sở có thể tạo ra môi trường làm việc độc hại nếu không được xử lý kịp thời.

Bà Manal Azzi, Trưởng nhóm Chính sách và Hệ thống An toàn và Sức khỏe Nghề nghiệp của ILO, nhận định: "Các nguy cơ về tâm lý xã hội, hay nguy cơ đối với sức khỏe tinh thần, đang trở thành một trong những thách thức lớn nhất đối với an toàn và sức khỏe nghề nghiệp trong bối cảnh lao động hiện đại. Cải thiện môi trường làm việc về mặt tâm lý xã hội không chỉ giúp bảo vệ sức khỏe thể chất và tinh thần của người lao động, mà còn góp phần nâng cao năng suất, hiệu quả tổ chức và thúc đẩy tăng trưởng kinh tế bền vững".

Gần 60% dân số toàn cầu đang tham gia lực lượng lao động, đồng nghĩa với việc điều kiện làm việc có tác động trực tiếp đến sức khỏe tinh thần của hàng tỷ người trên thế giới. Theo Tổ chức Y tế Thế giới (WHO), mỗi năm có khoảng 12 tỷ ngày làm việc bị mất do trầm cảm và lo âu, gây thiệt hại tới 1.000 tỷ USD cho nền kinh tế toàn cầu vì suy giảm năng suất lao động.

Sức khỏe tinh thần suy giảm không chỉ ảnh hưởng đến cảm xúc và hành vi mà còn tác động tiêu cực đến khả năng nhận thức, mối quan hệ xã hội, sức khỏe thể chất và cảm giác hạnh phúc của người lao động. Hệ quả là năng suất và hiệu quả làm việc giảm, khả năng làm việc an toàn bị hạn chế, thậm chí gặp khó khăn trong việc duy trì hoặc tìm việc làm. Các hiện tượng như đi làm khi sức khỏe không đảm bảo, nghỉ việc không phép và tỷ lệ nghỉ việc cao vừa gây tổn thất cho doanh nghiệp và cũng tạo áp lực lên nền kinh tế và xã hội nói chung.

Bên cạnh các yếu tố truyền thống, những biến đổi lớn của thị trường lao động đang làm thay đổi sâu sắc môi trường tâm lý xã hội. Trí tuệ nhân tạo và tự động hóa làm gia tăng bất ổn việc làm ở một số lĩnh vực; làm việc từ xa làm mờ ranh giới giữa công việc và đời sống; trong khi giám sát kỹ thuật số và kết nối liên tục làm tăng áp lực. Nếu không được quản lý hiệu quả, những yếu tố này có thể tạo ra nguy cơ mới hoặc làm trầm trọng thêm các vấn đề hiện hữu.

Trong bối cảnh đó, sức khỏe tinh thần tại nơi làm việc là vấn đề đặc biệt đáng quan tâm đối với phụ nữ, khi họ phải đối mặt với nhiều áp lực mang tính đặc thù. Một trong những thách thức lớn là "gánh nặng kép" giữa công việc chuyên môn và trách nhiệm chăm sóc gia đình không được trả lương. 

Ở nhiều xã hội, phụ nữ vẫn thường được kỳ vọng là nhân lực chính chăm lo con cái, người cao tuổi và việc nhà, ngay cả khi làm việc toàn thời gian. Sự mất cân bằng này dễ dẫn đến căng thẳng kéo dài, lo âu, mệt mỏi và kiệt sức.

Bên cạnh đó, phụ nữ có nguy cơ cao hơn phải đối mặt với phân biệt đối xử về giới, bất bình đẳng tiền lương, rào cản thăng tiến và quấy rối tại nơi làm việc – những yếu tố được xem là nguy cơ tâm lý xã hội nghiêm trọng. Trên thực tế, nhiều phụ nữ thường xuyên rơi vào cảm giác bị xem nhẹ trong các vị trí lãnh đạo, bị đánh giá khắt khe hơn đồng nghiệp nam hoặc chịu áp lực phải liên tục chứng minh năng lực. Những trải nghiệm này có thể bào mòn sự tự tin, làm giảm mức độ hài lòng trong công việc và ảnh hưởng sâu sắc đến tinh thần của họ.

Một vấn đề đáng chú ý khác là sự tập trung cao của lao động nữ trong các lĩnh vực như y tế và chăm sóc. Trên toàn cầu, phụ nữ chiếm khoảng 67% lực lượng lao động được trả lương trong lĩnh vực y tế và chăm sóc. Đây là những công việc thường đi kèm thời gian làm việc kéo dài, áp lực tâm lý cao và mức độ tiếp xúc thường xuyên với căng thẳng, từ đó làm gia tăng nguy cơ gặp các vấn đề về sức khỏe tinh thần.

Sức khỏe tinh thần tại nơi làm việc có xu hướng biểu hiện khác nhau giữa nam và nữ. Nghiên cứu của Viện Sức khỏe McKinsey, thực hiện trên hơn 30.000 nhân viên tại 30 quốc gia, cho thấy phụ nữ thường xuyên rơi vào trạng thái mệt mỏi hơn và có mức độ sức khỏe tinh thần thấp hơn nam giới. Cụ thể, 70% nam giới cho biết họ có sức khỏe tinh thần tốt, trong khi tỷ lệ này ở phụ nữ là 65%.

Mối liên hệ giữa giới tính và sức khỏe tinh thần cũng đã được nhiều nghiên cứu khẳng định. Trên phạm vi toàn cầu, phụ nữ có nguy cơ mắc trầm cảm và phần lớn các rối loạn lo âu trong suốt cuộc đời cao gần gấp đôi nam giới. Nguyên nhân chủ yếu đến từ áp lực của bất bình đẳng giới, trách nhiệm chăm sóc gia đình và những kỳ vọng ngày càng lớn trong môi trường công việc.

Tuy nhiên, ở nhiều ngành nghề do nam giới chiếm đa số, thường là các lĩnh vực có trên 70% lao động nam, sức khỏe tinh thần cũng là một vấn đề đáng quan tâm. Những yếu tố rủi ro phổ biến bao gồm: Làm việc cô lập, khối lượng công việc quá tải hoặc thất thường, điều kiện lao động khắc nghiệt, thiếu quyền kiểm soát và các nhiệm vụ lặp đi lặp lại, đơn điệu.

Tại Úc, một số ngành công nghiệp do nam giới chiếm ưu thế được ghi nhận có tỷ lệ trầm cảm và rối loạn tâm trạng cao bất thường.

Đáng chú ý, các chuẩn mực nam tính truyền thống và kỳ thị xã hội thường tạo ra một văn hóa nơi nam giới ngần ngại thừa nhận vấn đề tâm lý của mình hoặc ngại tìm kiếm sự hỗ trợ. Dù tỷ lệ trầm cảm chung ở phụ nữ cao hơn, nam giới lại có mức độ hiểu biết về sức khỏe tinh thần thấp hơn và ít có xu hướng gặp bác sĩ, sử dụng dịch vụ hỗ trợ hoặc chia sẻ về vấn đề của mình.

Nhìn chung, cả nam và nữ đều đối mặt với những rủi ro về sức khỏe tinh thần tại nơi làm việc, nhưng theo những cách khác nhau. Phụ nữ thường chịu áp lực lớn hơn từ bất bình đẳng mang tính cấu trúc và "gánh nặng kép" giữa công việc – gia đình, trong khi nam giới lại dễ bị mắc kẹt trong các chuẩn mực văn hóa khiến vấn đề của họ khó được nhận diện và can thiệp kịp thời.

Vì vậy, các chính sách và chương trình hỗ trợ sức khỏe tinh thần trong môi trường làm việc cần được xây dựng theo hướng nhạy cảm giới, phù hợp với đặc điểm và nhu cầu khác nhau của từng nhóm lao động. Chỉ khi nhận diện đúng những khác biệt này, doanh nghiệp và xã hội mới có thể tạo ra một môi trường làm việc an toàn, lành mạnh và công bằng cho tất cả mọi người.

Kim Ngọc (Tổng hợp)