Không thể dùng phương thức cũ để bảo vệ phụ nữ, trẻ em trước những rủi ro mới

Chiều 13/8, tại TP Hải Phòng, TƯ Hội LHPN Việt Nam phối hợp với Hội LHPN TP Hải Phòng tổ chức Hội thảo lấy ý kiến các tỉnh, thành phố phục vụ tổng kết Đề án 938 "Tuyên truyền, giáo dục, vận động, hỗ trợ phụ nữ tham gia giải quyết một số vấn đề xã hội liên quan đến phụ nữ giai đoạn 2017-2027" và đề xuất nội dung Đề án giai đoạn 2028-2038.

Chủ trì Hội thảo có bà Nguyễn Thị Thu Hiền, Phó Chủ tịch Hội LHPN Việt Nam; cùng chủ trì có bà Trần Thu Hương, Phó Chủ tịch Ủy ban MTTQ Việt Nam TP, Chủ tịch Hội LHPN TP Hải Phòng. Tham dự có bà Lê Thị Ngọc Huyền, Chuyên viên cao cấp Vụ Quốc hội, Địa phương và Đoàn thể, Văn phòng Chính phủ; lãnh đạo, cán bộ trực tiếp tham mưu, triển khai Đề án 938 của Hội LHPN 18 tỉnh, thành phố. 

Các đại biểu tập trung đánh giá hiệu quả thực chất của Đề án, những vấn đề xã hội mới và cơ chế phối hợp, nguồn lực cần thiết trong giai đoạn 2028-2038.

Chuyển từ bao phủ rộng sang hỗ trợ chuyên sâu

Báo cáo của Tiến sĩ Phùng Thị Quỳnh Trang, chuyên gia, giảng viên chính Học viện Phụ nữ Việt Nam, được xây dựng từ khảo sát trên phạm vi 34 tỉnh, thành phố, trong đó khảo sát trực tiếp tại Hải Phòng, Bắc Ninh, Điện Biên, Khánh Hòa và Tây Ninh. Nhóm nghiên cứu tiếp nhận ý kiến của 2.172 lãnh đạo, cán bộ Hội; 2.066 hội viên, phụ nữ, cha mẹ có con dưới 16 tuổi và 396 đại diện UBND, sở, ban, ngành, cơ quan phối hợp, tổ chức liên quan. Phương pháp khảo sát còn gồm phỏng vấn sâu, thảo luận nhóm, nghiên cứu trường hợp điển hình, tham quan mô hình và tổng hợp hồ sơ, báo cáo của các địa phương.

Kết quả cho thấy, gần 43 triệu lượt hội viên, phụ nữ, cha mẹ có con dưới 16 tuổi đã được cung cấp thông tin, kiến thức, cao hơn gấp đôi mục tiêu 20 triệu người của giai đoạn I. Khoảng 100% cán bộ chuyên trách thực hiện Đề án được bồi dưỡng chuyên môn, nghiệp vụ, trong khi số đối tượng được tiếp cận, hỗ trợ ở một mục tiêu khác đạt khoảng 1,6 triệu người so với chỉ tiêu ban đầu 55.000 người. Đề án còn hình thành hàng chục nghìn mô hình, góp phần giúp phụ nữ chuyển từ cam chịu sang chủ động nhận diện, phản ánh hành vi bạo lực và tìm kiếm trợ giúp.

Báo cáo đồng thời chỉ ra 3 rào cản nổi bật gồm địa bàn xa xôi, biến động dân cư; thiếu dịch vụ chuyên gia và cơ chế chuyển gửi; đội ngũ cán bộ cơ sở mỏng, kiêm nhiệm, quá tải. Mạng lưới tư vấn tâm lý, pháp lý chuyên sâu còn thiếu, trong khi số lượng đối tượng cần can thiệp và nhu cầu hỗ trợ trực tiếp lớn hơn nhiều so với thiết kế ban đầu. Một số mô hình gặp khó khăn trong duy trì sau sắp xếp đơn vị hành chính do hạn chế về kinh phí, thay đổi nhân sự phụ trách và thiếu cơ chế đánh giá tác động.

Tiến sĩ Phùng Thị Quỳnh Trang nhấn mạnh: "Mô hình hoạt động được thiết kế từ năm 2017 đang phải đối mặt với những vấn đề mới của năm 2026 và tương lai. Chúng ta không thể tiếp tục sử dụng phương thức cũ để bảo vệ phụ nữ trước những rủi ro mới". Vì vậy, giai đoạn tới cần chuyển từ độ bao phủ rộng sang hỗ trợ chuyên sâu, can thiệp có trọng tâm, phân tầng rủi ro, quản lý trường hợp và phát triển dịch vụ tâm lý, pháp lý, nền tảng số.

Báo cáo đề xuất không chỉ đo số hoạt động, số mô hình mà phải đánh giá sự thay đổi hành vi, tỷ lệ giải quyết vụ việc thành công và mức độ hài lòng của người thụ hưởng. Các vụ việc được báo cáo cần được tư vấn, chuyển gửi và theo dõi kết quả đến cùng, còn mô hình phải có hồ sơ thụ hưởng thực tế và được đánh giá định kỳ. 3 đột phá được đề xuất gồm quản trị và phối hợp liên ngành; hệ sinh thái dịch vụ chuyên sâu; số hóa dữ liệu để quản lý hồ sơ, chuyển gửi và đo lường tác động.

Những mô hình thiết thực bắt đầu từ nhu cầu thực tế của phụ nữ

Từ thực tiễn Hải Phòng, bà Phạm Thị Thúy Hải, Phó Chủ tịch Hội LHPN TP Hải Phòng, cho rằng giá trị bền vững nhất của Đề án là sự chuyển dịch từ thụ động ứng phó sang chủ động nhận diện, phòng ngừa rủi ro từ sớm, từ xa; từ hỗ trợ vụ việc sang đồng hành toàn diện. Thành phố đang duy trì 428 câu lạc bộ, 1.543 nhóm phòng, chống bạo lực gia đình, 1.236 địa chỉ tin cậy tại cộng đồng và 67 tổ tư vấn hôn nhân, gia đình, phòng, chống xâm hại phụ nữ, trẻ em. Những mô hình này trở thành "điểm chạm" để phụ nữ, trẻ em tìm kiếm trợ giúp và được kết nối với cơ quan, dịch vụ phù hợp.

Chương trình "Mẹ đỡ đầu" tại Hải Phòng đã hỗ trợ 1.958 trẻ em mồ côi với tổng kinh phí 22 tỷ đồng trong giai đoạn 2021-2025, sau đó được mở rộng thành Chương trình "Cha mẹ đỡ đầu" nhằm thu hút nam giới cùng tham gia. Hội còn hỗ trợ kiện toàn, cấp phép cho 100 nhóm trẻ độc lập tư thục tại khu công nghiệp, khu chế xuất và vận hành Văn phòng Dịch vụ một điểm đến hỗ trợ phụ nữ di cư hồi hương. Từ kinh nghiệm đó, Hải Phòng đề xuất chuyển từ nhiều mô hình riêng lẻ sang hệ sinh thái hỗ trợ và mở rộng hoạt động của Đề án từ cộng đồng thực sang không gian số.

Tại Hội thảo, bà Nguyễn Thị Tình, Phó Chủ tịch Hội LHPN tỉnh Phú Thọ, cho biết các cấp Hội đã tổ chức trên 5.970 hội nghị, lớp tập huấn, truyền thông, hội thảo cho hơn 918.000 lượt hội viên, phụ nữ, trẻ em và học sinh. Chương trình "Mẹ đỡ đầu - Kết nối yêu thương" đã hỗ trợ tinh thần cho trên 5.400 trẻ em mồ côi, trong đó 1.328 trẻ được hỗ trợ vật chất với tổng nguồn lực gần 16 tỷ đồng. Hội còn phối hợp tổ chức chuyên đề "Tìm một lối đi, chọn một con đường" cho 1.000 nữ phạm nhân, tư vấn sức khỏe sinh sản cho 500 nữ phạm nhân và triển khai nhiều mô hình phòng, chống bạo lực, bảo vệ môi trường, xây dựng gia đình hạnh phúc.

Bà Bùi Thị Mai Hoan, Phó Chủ tịch Hội LHPN tỉnh Thanh Hóa, cho biết địa phương đã xây dựng, duy trì và nhân rộng hơn 10.000 mô hình, câu lạc bộ, trong đó có 750 mô hình "Làng quê, khu phố an toàn cho phụ nữ và trẻ em", 641 địa chỉ tin cậy và trên 1.200 câu lạc bộ xây dựng gia đình hạnh phúc. Chương trình "Mẹ đỡ đầu" đã kết nối, hỗ trợ trên 2.300 trẻ em mồ côi có hoàn cảnh đặc biệt khó khăn với mức hỗ trợ khoảng 8,5 tỷ đồng mỗi năm. Thanh Hóa đề xuất hoàn thiện quy trình phối hợp giữa Hội với công an, y tế, tư pháp, giáo dục; tăng cường dịch vụ hỗ trợ chuyên sâu và bố trí nguồn lực ổn định cho những mô hình hiệu quả.

Tham luận của các địa phương cho thấy một mô hình chỉ bền vững khi bắt đầu từ nhu cầu thực tế, phù hợp với từng nhóm phụ nữ và giải quyết được vấn đề cụ thể tại cơ sở. Phụ nữ không thể chỉ là đối tượng tiếp nhận thông tin mà phải trở thành chủ thể kiến tạo môi trường an toàn cho bản thân, gia đình và cộng đồng. Yêu cầu đặt ra cho giai đoạn mới là hỗ trợ đồng thời nhiều nhu cầu, thay vì để phụ nữ phải tự tìm đến từng cơ quan khi cùng lúc gặp khó khăn về bạo lực, kinh tế, tâm lý và chăm sóc con.

"Trao quyền - phòng ngừa - bảo vệ - kết nối - thay đổi"

Phân tích gần 10 năm thực hiện Đề án, bà Lê Thị Ngọc Huyền, Chuyên viên cao cấp Vụ Quốc hội, Địa phương và Đoàn thể, Văn phòng Chính phủ, cho rằng điểm mạnh trước hết nằm ở tính chính trị, tính hệ thống và mạng lưới Hội LHPN các cấp, một "hạ tầng xã hội" có khả năng tiếp cận trực tiếp phụ nữ, gia đình, cộng đồng. Bốn phương thức tuyên truyền, giáo dục, vận động, hỗ trợ tạo thành chuỗi can thiệp tương đối toàn diện, đồng thời thúc đẩy phối hợp giữa Hội với tư pháp, công an, y tế, giáo dục và các ngành liên quan. Đề án còn góp phần chuyển vị thế của phụ nữ từ "đối tượng thụ hưởng" sang "chủ thể tham gia giải quyết vấn đề".

Về những khó khăn, bà Lê Thị Ngọc Huyền chỉ ra phạm vi vấn đề rộng trong khi nguồn lực có hạn, chất lượng triển khai chưa đồng đều và vẫn tồn tại khoảng cách giữa tuyên truyền với hỗ trợ giải quyết vụ việc. Hội có thế mạnh về vận động, truyền thông, phát hiện và kết nối nhưng không thể thay thế toàn bộ hệ thống dịch vụ chuyên môn khi phụ nữ gặp bạo lực, xâm hại, tranh chấp pháp lý hoặc tổn thương tâm lý. Việc đánh giá tác động cũng còn khó khăn, bởi số buổi truyền thông, người tham dự có thể thống kê, nhưng mức độ thay đổi hành vi, khả năng tự bảo vệ và tính bền vững của mô hình chưa dễ lượng hóa.

Giai đoạn mới còn phải đối mặt với bạo lực, lừa đảo, xâm hại trẻ em, xâm phạm dữ liệu và hình ảnh cá nhân trên môi trường số, cùng tác động của trí tuệ nhân tạo. Nhu cầu của phụ nữ nghèo, phụ nữ dân tộc thiểu số, khuyết tật, di cư, đơn thân, cao tuổi và phụ nữ có nguy cơ trên môi trường mạng rất khác nhau. Nếu Đề án tiếp tục mở rộng nội dung mà không xác định nhóm, địa bàn và vấn đề ưu tiên, nguồn lực sẽ bị phân tán và mô hình khó duy trì sau khi kết thúc hỗ trợ.

Theo bà Lê Thị Ngọc Huyền, Đề án giai đoạn 2028-2038 cần lấy phụ nữ làm trung tâm, phòng ngừa và nâng cao năng lực làm nền tảng, thay đổi hành vi và giải quyết vấn đề thực tế làm thước đo. Hội giữ vai trò nòng cốt trong vận động, phát hiện, kết nối, bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp, chính đáng của phụ nữ nhưng không bị "đơn độc hóa" trách nhiệm. Các vấn đề chuyên sâu phải có cơ chế chuyển tuyến hiệu quả giữa Hội với công an, tư pháp, y tế, giáo dục, công tác xã hội, trợ giúp pháp lý và chuyên gia tâm lý.

Bà Lê Thị Ngọc Huyền nêu thông điệp: "Nếu giai đoạn 2017-2027 đặt nền tảng bằng tuyên truyền - giáo dục - vận động - hỗ trợ, thì giai đoạn 2028-2038 cần phát triển lên một tầm cao mới: Trao quyền - phòng ngừa - bảo vệ - kết nối - thay đổi. Mục tiêu cuối cùng không chỉ để phụ nữ biết nhiều hơn mà phải có năng lực hành động, được bảo vệ, tiếp cận dịch vụ tốt hơn và có tiếng nói mạnh hơn". Đây là sự chuyển đổi từ tư duy giải quyết vấn đề cho phụ nữ sang trao quyền để phụ nữ cùng tham gia giải quyết vấn đề.

3 đột phá chiến lược được đề xuất gồm: số hóa và dữ liệu; dịch vụ và liên kết nguồn lực; thay đổi hành vi và chuẩn mực xã hội. Đề án cần xây dựng "hệ sinh thái an toàn" theo chuỗi phòng ngừa, phát hiện sớm, tư vấn, hỗ trợ, chuyển tuyến, can thiệp và theo dõi sau hỗ trợ. Cơ chế tổ chức phải theo hướng Trung ương định hướng, địa phương chủ động, cơ sở thực chất, phụ nữ tham gia, liên ngành phối hợp và xã hội đồng hành.

Quyết tâm biến mỗi mô hình thành điểm tựa bền vững cho phụ nữ, trẻ em

Từ thực tiễn địa phương, bà Nguyễn Vũ Thu Hòa, Phó Chủ tịch Ủy ban MTTQ Việt Nam tỉnh, Chủ tịch Hội LHPN tỉnh Quảng Ninh, cho rằng nội dung giai đoạn mới cần được thiết kế phù hợp với những vấn đề đang đặt ra ở từng vùng. Quảng Ninh đề xuất ưu tiên 6 nhóm vấn đề gồm hôn nhân và gia đình; sức khỏe phụ nữ; dân số và phát triển; phòng, chống xâm hại trẻ em gái; an toàn trên không gian mạng; việc làm và thu nhập. Đặc biệt, khi khoảng 84% phụ nữ trong tỉnh có điện thoại thông minh và sử dụng mạng xã hội, việc trang bị kiến thức pháp luật, kỹ năng số và khả năng tự bảo vệ cần được chú trọng.

Đại diện địa bàn miền núi, bà Hoàng Thị Thương, Phó Chủ tịch Thường trực Hội LHPN tỉnh Cao Bằng, đề xuất nghiên cứu tên gọi mới là "Nâng cao năng lực cho phụ nữ tham gia giải quyết các vấn đề xã hội liên quan đến phụ nữ và trẻ em". Theo bà, tuyên truyền phải trở thành quá trình trao quyền, giúp phụ nữ có kiến thức, kỹ năng, tiếng nói và khả năng tham gia quyết định những vấn đề liên quan đến mình. Tại những nơi chưa có Internet hoặc người dân hạn chế sử dụng tiếng phổ thông, cần tiếp tục phát huy truyền thông trực tiếp bằng tiếng dân tộc cùng vai trò của chi hội trưởng, người có uy tín và hội viên nòng cốt.

Bà Hoàng Thị Thương cũng đề nghị quy định rõ trách nhiệm của từng ngành, tăng cường kiểm tra, giám sát và bố trí nguồn lực phù hợp cho các địa bàn khó khăn. Những mô hình thực sự hiệu quả, phù hợp với phong tục, ngôn ngữ và có khả năng nhân rộng cần được ưu tiên duy trì. Việc triển khai không nên chạy theo số lượng mà phải hướng tới nâng cao năng lực và khả năng tự bảo vệ của phụ nữ.

Kết luận Hội thảo, bà Nguyễn Thị Thu Hiền, Phó Chủ tịch Hội LHPN Việt Nam, khẳng định Đề án 938 có ý nghĩa nhân văn sâu sắc, phù hợp với chức năng, nhiệm vụ của Hội và thể hiện sự tin tưởng của Chính phủ đối với tổ chức Hội. Đề án không chỉ tạo ra những kết quả có thể đo đếm mà còn nâng cao khả năng nhận diện, tự bảo vệ của phụ nữ, trách nhiệm của hệ thống chính trị và hiệu quả phối hợp giữa các ngành. Chương trình "Mẹ đỡ đầu" là minh chứng cho khả năng một sáng kiến của Hội lan tỏa, thu hút công an, quân đội, doanh nghiệp, nam giới và cộng đồng cùng tham gia.

Theo bà Nguyễn Thị Thu Hiền, những vấn đề như bạo lực, xâm hại, mất an toàn thực phẩm vẫn tồn tại dai dẳng, trong khi nhiều nguy cơ mới tiếp tục xuất hiện trên không gian mạng. Vì vậy, việc đề xuất Chính phủ phê duyệt Đề án giai đoạn mới là cần thiết, nhưng tên gọi, nội dung, nhiệm vụ và giải pháp phải được nghiên cứu kỹ để bảo đảm khả thi, giải quyết thực chất những vấn đề liên quan đến phụ nữ, trẻ em. Thước đo cuối cùng phải là chất lượng cuộc sống của phụ nữ, trẻ em được cải thiện, thay vì chỉ hoàn thành số lượng hoạt động hay mô hình.

"Đề án 938 đến năm 2027 mới kết thúc nên các địa phương phải tiếp tục bám sát tình hình, phát hiện và giải quyết kịp thời những vấn đề phát sinh", bà Nguyễn Thị Thu Hiền nhấn mạnh. Các nhiệm vụ có thể tiếp tục được lồng ghép vào Cuộc vận động "Xây dựng gia đình 5 không, 3 sạch, 3 an", bởi giải quyết tốt vấn đề trong từng gia đình sẽ góp phần giảm những vấn đề chung của xã hội.

Phó Chủ tịch Hội LHPN Việt Nam đề nghị các địa phương rà soát toàn bộ mô hình, duy trì và nhân rộng những cách làm tạo ra tác động thực chất, đồng thời mạnh dạn dừng những mô hình kém hiệu quả. Chương trình "Mẹ đỡ đầu" có thể được nghiên cứu, đề xuất phát triển thành chính sách của địa phương và mở rộng hỗ trợ từ trẻ em mồ côi sang trẻ em bị bỏ rơi, không nơi nương tựa, có hoàn cảnh đặc biệt khó khăn. Tinh thần chung là tập trung nguồn lực để mỗi mô hình thực sự trở thành điểm tựa bền vững cho phụ nữ và trẻ em.