Minh bạch nguồn gốc thực phẩm - Bài 3: Những chiến lược triển khai tối ưu cho doanh nghiệp

Nhận diện "điểm nghẽn" của quá trình chuyển đổi

Không thể phủ nhận rằng truy xuất nguồn gốc là xu thế tất yếu nhưng phần lớn doanh nghiệp thực phẩm tại Việt Nam đều sẽ gặp những khó khăn nhất định. Khi đặt doanh nghiệp lớn và doanh nghiệp nhỏ vào cùng một bài toán truy xuất nguồn gốc hàng hóa, đặc biệt trong lĩnh vực thực phẩm, có thể thấy một bức tranh tương phản khá rõ: mỗi nhóm đều có lợi thế riêng, nhưng cũng đối mặt với những rào cản mang tính "bản chất", khó có thể giải quyết chỉ bằng nỗ lực ngắn hạn.

Trước hết, với doanh nghiệp lớn, lợi thế nổi bật nhất nằm ở nền tảng. Họ thường đã vận hành trên các hệ thống quản trị tương đối hoàn chỉnh, từ ERP, hệ thống kiểm soát chất lượng đến các tiêu chuẩn sản xuất như ISO, HACCP hay GlobalGAP. Điều này giúp họ dễ dàng tích hợp với hệ thống truy xuất nguồn gốc mới. 

Bên cạnh đó, năng lực tài chính cho phép họ đầu tư bài bản vào công nghệ, từ mã QR, blockchain đến các nền tảng dữ liệu lớn, đồng thời có thể thuê tư vấn, đào tạo nhân sự và triển khai đồng bộ trên quy mô toàn hệ thống. Hơn nữa, các doanh nghiệp lớn thường đã tham gia chuỗi cung ứng toàn cầu, nên việc áp dụng truy xuất nguồn gốc không chỉ là tuân thủ quy định trong nước mà còn là điều kiện bắt buộc để duy trì thị trường xuất khẩu.

Theo ông Nguyễn Quốc Khánh - Giám đốc Điều hành Nghiên cứu và Phát triển Vinamilk, minh bạch nguồn gốc không chỉ là yêu cầu quản lý mà còn là một phần trong chiến lược phát triển bền vững của doanh nghiệp. Vinamilk là một trong những doanh nghiệp đầu tiên tại Việt Nam triển khai hệ thống ERP (Enterprise Resource Planning) từ năm 2007, đánh dấu bước chuyển quan trọng trong quản trị số và hiện đại hóa chuỗi cung ứng. 

Thông qua việc tích hợp ERP với hệ thống truy xuất nguồn gốc, Vinamilk hiện có thể lưu trữ và quản lý thông tin toàn bộ vòng đời sản phẩm giúp doanh nghiệp chủ động minh bạch thông tin với người tiêu dùng, cơ quan quản lý và các đối tác quốc tế.

Tuy nhiên, ông Khánh cũng cho rằng quy mô lớn tạo ra những khó khăn cho các doanh nghiệp lớn khi triển khai các hệ thống truy xuất nguồn gốc. Một doanh nghiệp thực phẩm quy mô lớn có thể liên kết với hàng nghìn hộ nông dân, nhiều tầng trung gian và hàng trăm nhà cung cấp. Chỉ cần một mắt xích không tuân thủ quy trình nhập liệu, không có thiết bị số hóa hoặc không đủ nhận thức về truy xuất, toàn bộ chuỗi dữ liệu có thể bị gián đoạn.

Trong khi đó, doanh nghiệp nhỏ và vừa lại có những khó khăn và thuận lợi khác. Với quy mô gọn nhẹ, ít tầng nấc, họ có thể nhanh chóng thay đổi quy trình, thử nghiệm các giải pháp truy xuất đơn giản như mã QR mà không gặp phải rào cản từ hệ thống cũ. Chuỗi cung ứng ngắn hơn cũng giúp việc kiểm soát đầu vào và đầu ra dễ dàng hơn, ít phụ thuộc vào quá nhiều bên trung gian. Trong một số trường hợp, doanh nghiệp nhỏ thậm chí có thể triển khai truy xuất nhanh hơn doanh nghiệp lớn ở giai đoạn đầu, nhờ khả năng ra quyết định nhanh và chi phí thử nghiệm thấp hơn.

Tuy nhiên, khó khăn lớn nhất của doanh nghiệp nhỏ là vấn đề thiếu nguồn lực. Phần lớn doanh nghiệp nhỏ chưa có nền tảng công nghệ, chưa có đội ngũ chuyên trách về dữ liệu hay chuyển đổi số, nên việc triển khai truy xuất thường mang tính đối phó hoặc làm ở mức tối thiểu. Chi phí đầu tư, dù không lớn như doanh nghiệp lớn, nhưng lại là gánh nặng tương đối so với quy mô tài chính của họ. 

Không chỉ vậy, doanh nghiệp nhỏ thường phụ thuộc vào các nhà cung cấp nhỏ lẻ, đặc biệt trong lĩnh vực nông sản, nơi việc ghi chép, lưu trữ và số hóa dữ liệu còn rất hạn chế. Điều này khiến việc xây dựng một hệ thống truy xuất đầy đủ, liên tục và đáng tin cậy trở nên khó khăn ngay từ gốc.

Chiến lược triển khai phù hợp cho doanh nghiệp

Mặc dù có những khó khăn nhất định nhưng việc áp dụng hệ thống truy xuất nguồn gốc không chỉ là vấn đề tuân thủ mà sẽ mang lại nhiều lợi ích cho doanh nghiệp. Bà Nguyễn Thị Mai, Giám đốc Công ty Cổ phần Sản xuất và Kinh doanh Thực phẩm an toàn Vinh Hà khẳng định: "Khi sản phẩm có truy xuất rõ ràng thì khách hàng yên tâm hơn. Doanh nghiệp làm đúng quy trình cũng dễ chứng minh nguồn gốc của mình". 

Còn bà Đặng Thị Cuối, Giám đốc Hợp tác xã sản xuất và tiêu thụ rau hữu cơ công nghệ cao Cuối Quý (Hà Nội) cho biết: "Trước kia thông tin truy xuất chủ yếu chỉ dừng ở vùng trồng hoặc loại rau. Còn bây giờ nhờ chuyển đổi số, dữ liệu chi tiết hơn rất nhiều, có thể truy đến cả ngày gieo trồng, ngày thu hoạch".

Chính vì vậy, đối với các doanh nghiệp, câu chuyện hiện nay là xây dựng một lộ trình chuyển đổi phù hợp với năng lực và quy mô. Trước hết, doanh nghiệp cần thay đổi tư duy, xem truy xuất nguồn gốc không phải là chi phí, mà là khoản đầu tư cho quản trị và thương hiệu. Khi dữ liệu được quản lý tốt, doanh nghiệp không chỉ đáp ứng yêu cầu pháp lý mà còn nâng cao khả năng kiểm soát chất lượng, giảm rủi ro và tạo lợi thế cạnh tranh.

Theo ông Phạm Văn Quân, Giám đốc Công ty CP Công Nghệ Checkee (TP.HCM), về mặt kỹ thuật, các doanh nghiệp nhỏ và vừa nên bắt đầu từ những giải pháp thiết thực, phù hợp với điều kiện thực tế. Không nhất thiết phải đầu tư ngay các công nghệ phức tạp, doanh nghiệp có thể triển khai từng bước từ số hóa dữ liệu cơ bản, sử dụng phần mềm quản lý kho, sản xuất, sau đó tích hợp với hệ thống truy xuất và mã QR. Điều quan trọng là dữ liệu phải đầy đủ, nhất quán và có thể kiểm chứng.

Song song với đó, doanh nghiệp cần rà soát và chuẩn hóa toàn bộ quy trình nội bộ theo nguyên tắc "một bước trước – một bước sau". Mỗi khâu trong chuỗi cung ứng phải được ghi nhận rõ ràng, từ nguồn nguyên liệu, sản xuất, đóng gói đến phân phối. Doanh nghiệp cần chủ động làm việc với nhà cung cấp, từng bước yêu cầu họ tham gia vào hệ thống truy xuất, hỗ trợ họ trong việc ghi chép và số hóa dữ liệu. Việc xây dựng chuỗi cung ứng minh bạch không thể thực hiện trong ngày một ngày hai, nhưng nếu không bắt đầu, doanh nghiệp sẽ luôn bị phụ thuộc và dễ tổn thương.

Cuối cùng, lãnh đạo doanh nghiệp phải thật sự thay đổi tư duy, coi minh bạch là một phần của chiến lược thương hiệu chứ không phải chỉ là yêu cầu tuân thủ. Khi người tiêu dùng ngày càng quan tâm đến nguồn gốc sản phẩm, việc cung cấp thông tin rõ ràng, dễ tiếp cận thông qua mã QR sẽ trở thành lợi thế cạnh tranh. Những doanh nghiệp đi trước, làm thật và làm tốt sẽ không chỉ vượt qua "cửa ải" quy định, mà còn chiếm được niềm tin thị trường trong dài hạn.

(Còn nữa)