Nghệ nhân Quốc gia Chơn Diệu Ngọc (Đậu Thị Thủy): Nâng niu chén trà Việt, đi cùng bản sắc

Khởi đầu từ những ấm trà bên hiên nhà năm 6 tuổi, quá trình đồng hành cùng trà của Nghệ nhân Quốc gia Diệu Ngọc (Đậu Thị Thủy) chưa bao giờ dừng lại. Qua gầm 3 thập kỷ gắn bó và 10 năm miệt mài ngược xuôi khắp các vùng trà, chị không chỉ thưởng thức hay chế biến một thức uống mà dấn thân vào một lựa chọn kiên trì và bền bỉ hơn: Đi tìm căn cước cho trà Việt và định hình một "di sản sống" trong lòng văn hóa dân tộc.

Mầm trà trong ký ức và câu hỏi về bản tính

Đối với người Việt, từ xưa đến nay "Khách đến nhà không trà thì rượu". Điều đó thể hiện tấm lòng mến khách, đồng thời nhấn mạnh tầm quan trọng của trà trong văn hóa truyền thống. Từ sự giản dị, thanh mát của bát chè xanh giữa buổi cày; Cái đậm chát, hậu ngọt của trà mạn; Hay "kỹ" đến không tưởng, còn vang bóng như "Chén trà trong sương sớm" của nhà văn Nguyễn Tuân – nơi người ta có thể cảm nhận rõ sự thay đổi của vị trà chỉ vì lẫn vào 1 mạt thóc nhỏ. Văn hóa thưởng thức cùng địa lý, thiên nhiên ưu đãi, thích hợp cho nhiều loại trà quý sinh trưởng cùng tạo nên "ĐẠO" trà Việt đặc sắc. Tuy nhiên, khi nói về Trà, nhiều người thường nghĩ đến Trung Quốc, Nhật Bản, mà không biết rằng Việt Nam cũng là một cường quốc trong lĩnh vực này. Đây cũng là nỗi niềm trăn trở của những trà sư, trà nhân, cũng như người yêu trà Việt.

Mối duyên của Diệu Ngọc với trà bắt đầu rất sớm. Từ năm 6 tuổi, chị đã quen với việc gom trà, pha nước cho bố mẹ tiếp khách, rồi những ngày hè gom ấm mang trà ra chợ bán. Khi ấy, trà là tuổi thơ, là ký ức hồn nhiên gắn liền với đời sống gia đình. Lớn hơn, chị nghiệm ra rằng: Đó mới chỉ là tình yêu mộc mạc dành cho trà, còn để hiểu trà thì cần có thời gian và tâm huyết.

Nhiều năm trôi qua, khi đã đi qua những thăng trầm của cuộc sống, tình yêu thuở nhỏ dần trở thành một trăn trở khôn nguôi, thôi thúc chị bắt đầu tìm hiểu sâu về văn hóa trà, từ đó đặt ra câu hỏi: "Vậy dấu ấn của Trà Việt Nam nằm ở đâu?". Chính câu hỏi này đã chuyển hóa tình yêu ký ức thành một cuộc dấn thân.

Đằng sau một búp trà là cả một hệ sinh thái

Để tìm câu trả lời, Diệu Ngọc chọn con đường dịch chuyển. Chị tìm về những đại ngàn Hà Giang, Yên Bái, Sơn La… nơi những cây trà cổ thụ hàng trăm năm tuổi cắm rễ sâu vào lòng đất, vách núi. Chị ăn ngủ tại vùng nguyên liệu, trò chuyện với đồng bào dân tộc, quan sát từng kỹ thuật hái, từng công đoạn vò, sao trà cho đến con đường lá trà bước ra thị trường.

Những chuyến hành trình thực địa giúp chị nhận ra: Trà không thể tồn tại đơn lẻ như một sản phẩm thương mại hay một thức uống trên bàn. Đằng sau một búp trà là cả một hệ sinh thái sống động: Từ người trồng, người làm trà, người thương mại đến người thưởng thức.

Trà, trong góc nhìn của Nghệ nhân Diệu Ngọc, là sự kết tinh của thổ nhưỡng, khí hậu, tri thức dân gian và nếp sống cộng đồng. Chị coi mỗi lá trà nhỏ bé như "một tế bào của đất nước". Khi ta cầm lên một chén trà, ta đang cầm trên tay câu chuyện của cả một vùng đất, một mảng văn hóa và chiều sâu lịch sử đã được chắt lọc theo thời gian.

Tìm căn cước trà Việt trong sự mộc mạc

Khi đọc Trà Kinh của Lục Vũ, nghiên cứu đạo trà Nhật Bản hay những triết lý trà trên thế giới, Diệu Ngọc nhận thấy một khoảng trống lớn: Tư liệu và câu chuyện về trà Việt vẫn còn manh mún, thiếu sự hệ thống hóa. Việt Nam sở hữu 54 dân tộc với kho tàng văn hóa vô cùng phong phú, nhưng làm sao để xâu chuỗi sự đa dạng ấy thành một câu chuyện bản sắc rõ nét lại là một bài toán chưa có lời giải trọn vẹn.

Câu trả lời của Diệu Ngọc không nằm ở việc tạo ra những nghi lễ thật cầu kỳ hay xa xỉ. Theo chị, đặc trưng của trà Việt nằm ngay trong sự dung dị, gần gũi của đời sống thường nhật. Đó là lời mời xởi lởi: "Anh ơi, vào nhà em xơi nước", là chén trà xanh tươi vò nhẹ hái quanh vườn, là cái tình nồng hậu của người bình dân. Sự mộc mạc, bền bỉ và tính ứng dụng cao ấy chính là hồn cốt của văn hóa trà Việt.

Do đó, khi nói về trà, Diệu Ngọc không đặt nặng tính biểu diễn hay kỹ thuật thuần túy. Chị chú trọng vào tư duy ứng xử và sự thấu hiểu. Học về trà là học cách nhận diện đâu là cốt cách của mình, đâu là sự giao thoa. Có thể tiếp thu tinh hoa từ Trung Quốc, Nhật Bản hay châu Âu, nhưng học là để làm giàu cho bản sắc Việt, chứ không phải để hòa tan hay đánh mất chính mình.

Khai mở không gian "Chia trà theo duyên"

Nếu hành trình nghiên cứu mang lại cho Diệu Ngọc chiều sâu tri thức, thì không gian Trúc Lâm Hội Quán do chị khởi dựng lại là nơi thực hành đạo trà mang dấu ấn cá nhân rõ nét. Chị không xem mình là một người kinh doanh trà thuần túy, mà là một người nghiên cứu và lan tỏa những giá trị văn hóa & truyền thống tốt đẹp.

Ở không gian ấy, một chén trà không được định giá đơn thuần bằng tiền, mà bao hàm cả giá trị của vùng đất, công sức người nghệ nhân và sự đồng điệu giữa con người. Chị gọi triết lý của mình là "chia trà theo duyên" - đưa đúng giá trị trà đến đúng người biết trân trọng.

Khách đến hội quán không nhất thiết phải là người sành trà. Chỉ cần ngồi xuống, nhấp một chén nước ấm, thả mình vào cuộc trò chuyện hay không gian thiền định, để rồi mang về một chút lắng đọng và tri thức. Trong quan niệm về trà của Diệu Ngọc, sự tôn trọng, gần gũi, kết nối với người thưởng thức mới là đích đến cuối cùng; Đúng với tinh thần:

"Chè ngon phải có bạn hiền

Chén trà tình nghĩa nối liền gần xa"

Bài toán "Phiên bản chung" cho khát vọng vươn ra thế giới

Từ trải nghiệm nghiên cứu và thực hành trà, góc nhìn của Nghệ nhân Diệu Ngọc mở rộng ra một bức tranh lớn hơn của toàn ngành. Chị nhận ra rằng: Muốn đưa thành phẩm trà Việt Nam định vị vững chắc trên bản đồ thế giới, sự nỗ lực đơn lẻ của từng doanh nghiệp hay từng vùng trà là chưa đủ.

Nhìn sang cách Nhật Bản hay Trung Quốc làm văn hóa trà, họ có một hệ thống lý luận, nghi thức và câu chuyện văn hóa chung được cả cộng đồng thừa nhận và học hỏi nghiêm túc. Trong khi đó, ở Việt Nam, không ít nơi mỗi vùng trà hay doanh nghiệp lại tự nghĩ ra một câu chuyện riêng. Những câu chuyện mang tính cá nhân ấy dù có bản sắc nhưng lại thiếu tính hệ thống, dẫn đến sự manh mún và chưa thể tạo ra một tiếng vang đủ lớn trên trường quốc tế. Trăn trở ấy thôi thúc Diệu Ngọc hướng tới một mục tiêu lớn hơn: Cùng cộng đồng làm trà xây dựng một "phiên bản chung" cho Trà Việt.

Đó không phải là sự áp đặt hay đồng hóa, mà là sự thống nhất về những giá trị nền tảng - nơi tính dung dị, tinh thần hiếu khách, sự tôn trọng tự nhiên và nét đặc thù của trà được đúc kết thành một ngôn ngữ văn hóa chung. Khi cộng đồng cùng chia sẻ một nền tảng tri thức bài bản, mỗi sản phẩm trà Việt khi bước ra thế giới sẽ không còn là những đốm lửa đơn độc, mà cùng cất lên một tiếng nói chung kiêu hãnh và đậm bản sắc dân tộc.

Từ chén trà đối ngoại đến sứ mệnh "Di sản sống"

Khát vọng của Diệu Ngọc không gói gọn trong những góc trà tĩnh lặng. Sự dấn thân của chị đã đưa trà Việt bước vào những không gian trang trọng mang tầm vóc quốc gia. Đáng nhớ nhất là lần chị được giao đảm trách chuẩn bị và dẫn dắt tiệc trà Việt dành cho Thủ tướng Phạm Minh Chính và Thủ tướng Thái Lan Paetongtarn Shinawatra. Đứng ở không gian đối ngoại cấp cao ấy, điều đọng lại trong chị không phải là niềm tự hào cá nhân, mà là cảm giác về một trách nhiệm lớn lao: Mỗi chén trà rót ra không chỉ là một thức uống ngon, mà là một đại diện văn hóa kể câu chuyện về đất trời, con người và sự rộng mở của dân tộc Việt Nam.

Từ cột mốc ấy, ước mơ của chị dành cho trà ngày càng rộng mở. Chị mong muốn những vùng trà trong nước - đặc biệt là trà cổ thụ không chỉ được nhìn nhận như vùng nguyên liệu thô, mà phải được công nhận là những "di sản sống". Tri thức về trà Việt cần được ghi chép, hệ thống hóa và trao truyền bài bản. Đó là con đường cần sự chung tay của cả nhà khoa học, nhà nghiên cứu, nghệ nhân và cơ quan quản lý.

Bền bỉ con đường giữ lửa và trao truyền

Trải qua nhiều năm tháng dấn thân vào con đường văn hóa, Diệu Ngọc thấu hiểu những thử thách và khoảng lặng của hành trình này. Chị tin rằng, làm văn hóa đòi hỏi một "độ lì" nhất định, không phải là sự cố chấp, mà là sự thủy chung tuyệt đối với mục tiêu ban đầu, không để xu hướng thị trường làm lệch dòng tư tưởng.

Đối với chị, tri thức là của chung. Những gì tích lũy được từ thế hệ trước cần được chắt lọc và trao lại cho thế hệ sau. Giá trị của một người nghệ nhân không nằm ở việc tên tuổi mình tỏa sáng bao lâu, mà ở chỗ họ tạo ra sự kế thừa như thế nào, để một ngày nào đó trà Việt có một vị trí xứng đáng và kiêu hãnh trên bản đồ thế giới.

Hành trình cùng trà của Nghệ nhân Quốc gia Chơn Diệu Ngọc (Đậu Thị Thủy) cũng tựa như một vòng tròn tự nhiên, bắt đầu từ chén trà tuổi thơ mộc mạc, đi qua bao dặm đường nghiên cứu, để rồi trở về với điều cốt lõi nhất: Một chén trà rót ra, một nhịp cầu tri kỷ được mở, và một nét văn hóa Việt tiếp tục chảy trôi sinh động qua thời gian, được trao truyền, và để văn hóa trà được lan tỏa!

Thúy Ngọc (Thực hiện)