NHÀ BÁO - LIỆT SĨ DƯƠNG THỊ XUÂN QUÝ: TẤM GƯƠNG YÊU NƯỚC VÀ TẬN HIẾN CHO NGHỀ BÁO

Trong chương trình chính luận nghệ thuật “Báo chí Cách mạng Việt Nam - 100 năm vinh quang và trách nhiệm” diễn ra tối 19/6 tại Hà Nội nhân dịp kỷ niệm 100 năm Ngày Báo chí Cách mạng Việt Nam (21/6/1925 - 21/6/2025), nhà báo Phạm Việt Long, nguyên phóng viên Thông tấn xã Giải phóng, đã xúc động chia sẻ những ký ức về một người đồng nghiệp đặc biệt: nhà báo - liệt sĩ Dương Thị Xuân Quý (1941-1969), nguyên phóng viên Báo Phụ nữ Việt Nam, người đã trở thành biểu tượng truyền cảm hứng cho nhiều thế hệ làm báo cách mạng.

Là một chứng nhân từng lăn lộn giữa chiến trường Bình Định, Quảng Đà, Khu V trong những năm tháng chiến tranh ác liệt, ông đã dành những hồi ức sâu sắc để khắc họa chân dung người đồng nghiệp nhỏ bé nhưng kiên cường ấy.

Ông Long nhớ lại năm 1968 - thời điểm cuộc chiến ở miền Nam trở nên vô cùng khốc liệt, khi trong dòng người "xẻ dọc Trường Sơn đi cứu nước", rất nhiều nhà báo đã lên đường với sứ mệnh cao cả của "người thư ký thời đại". Nhà báo Dương Thị Xuân Quý, khi ấy là phóng viên Báo Phụ nữ Việt Nam, cũng nằm trong số đó. Chị đã viết đơn tình nguyện vào chiến trường miền Nam dù vừa mới sinh con được 6 tháng.

Dương Thị Xuân Quý với con gái nhỏ Bùi Dương Hương Ly trước khi chị đi vào chiến trường miền Nam. Ảnh: TLGĐ

Quyết định dấn thân ấy không chỉ thể hiện tinh thần trách nhiệm của một nhà báo, mà còn là sự hy sinh lớn lao của một người mẹ - chị gửi con lại cho mẹ ruột để tập trung cùng các đồng nghiệp nam, chuẩn bị cho hành trình đầy gian khổ.

Nhà báo Phạm Việt Long vẫn nhớ như in hình ảnh người đồng nghiệp nhỏ bé nhưng vô cùng kiên cường: "Chị ấy rất nhỏ bé, có lẽ chưa được 40kg, nhưng vẫn phải đeo ba lô nặng để tập hành quân như mọi người khác". Là phóng viên chiến trường, nữ nhà báo mang theo máy ảnh, sổ tay, vật dụng cá nhân và lương thực - tất cả gói gọn trong chiếc ba lô nặng nề, có khi lên đến vài chục cân.

Dù vóc dáng nhỏ nhắn, chị vẫn tích cực tập hành quân. "Trước khi đi Trường Sơn thì phải tập, nhưng chị rất tích cực. Trên đường hành quân, bất cứ ai định giúp mang hộ thì chị đều từ chối, tự mang hết đồ đạc của mình", nhà báo Phạm Việt Long kể.

Không chỉ có ý chí mạnh mẽ, nhà báo Dương Thị Xuân Quý còn thể hiện tinh thần cầu thị và trách nhiệm cao với nghề. Buổi tối, chị chủ động mang máy ảnh sang hỏi cách sử dụng - một chi tiết tuy nhỏ nhưng thể hiện rõ tinh thần học hỏi và quyết tâm chuẩn bị kỹ lưỡng cho nhiệm vụ giữa chiến trường khốc liệt.

Ngay cả giữa hiểm nguy và gian khổ, chị vẫn giữ trong mình những suy tư rất đời thường. Tháng 1/1969, khi đang ở Xuyên Hòa (huyện Duy Xuyên, Quảng Đà) - vùng hoạt động gần khu vực địch - chị từng bày tỏ lo lắng rằng có thể sẽ mất đôi dép của mình, một vật dụng tuy đơn sơ nhưng vô cùng quý giá trong điều kiện sống và chiến đấu thiếu thốn giữa rừng sâu nước độc.

Khi vào đến chiến khu, các nhà báo phải đối mặt với muôn vàn khó khăn. Trong điều kiện chiến tranh ác liệt, nguồn tiếp tế hậu cần gần như bị cắt đứt, nên việc tự túc lương thực là yêu cầu sống còn để duy trì hoạt động lâu dài trong rừng sâu. Họ không chỉ làm báo mà còn phải tự tay trồng lúa, khoai, sắn và đi lấy củi phục vụ sinh hoạt hằng ngày. 

Nhà báo Phạm Việt Long nhấn mạnh: "Dù là phụ nữ nhưng chị vẫn làm tất cả các việc đó. Chị không nề hà gì, thậm chí, chị còn làm tích cực hơn chồng mình - là nhà thơ Bùi Minh Quốc".

Chính giữa muôn vàn gian khó nơi chiến khu, nhà báo Dương Thị Xuân Quý đã sáng tác nên tác phẩm "Hoa rừng" - một truyện ngắn đầy xúc động về hình ảnh người nữ giao liên gan dạ, kiên cường, vượt qua mọi thử thách, thậm chí có lúc còn vượt lên cả đồng đội nam trong nhiệm vụ. Nhà báo Phạm Việt Long cho biết: "Tác phẩm được chị viết trên đường hành quân vào chiến trường, kể về một người phụ nữ làm giao liên, dẫn dắt đoàn vượt qua nhiều gian nan. Ông đánh giá: "Đối với tôi, đây là một tác phẩm rất hay", bởi nó không chỉ thể hiện tinh thần dấn thân mà còn khắc họa khí chất mạnh mẽ của người phụ nữ Việt Nam trong chiến tranh.

Nhà báo Phạm Việt Long vẫn khắc ghi trong ký ức một bữa liên hoan đặc biệt - đơn sơ nhưng thấm đẫm xúc động - trước ngày nhà báo Dương Thị Xuân Quý lên đường vào chiến trường. Ông kể: "Tôi, chị Quý và anh Bùi Minh Quốc - 3 người chỉ có được 1 lon gạo. Lon gạo này do anh Quốc sang Quân khu, được nhà thơ Thu Bồn tặng, mang về. Chúng tôi nấu cháo, cho thêm mì chính và muối, rồi cùng nhau coi đó là một bữa liên hoan rất lớn để tiễn chị xuống chiến trường". Dù điều kiện vô cùng thiếu thốn, bữa cơm ấy lại chan chứa nghĩa tình, thể hiện tinh thần lạc quan, giản dị và quyết tâm dấn thân vì lý tưởng cao đẹp.

Khi được phân công về Quảng Ngãi - một khu vực ít ác liệt hơn, nhà báo Dương Thị Xuân Quý đã kiên quyết từ chối. Chị chủ động xin vào Quảng Đà, nơi chiến sự đang diễn ra khốc liệt nhất. Nhà báo Phạm Việt Long nhớ lại: "Chị ấy nhất quyết chọn đi Quảng Đà".

Quyết định ấy không phải là sự lựa chọn cảm tính, mà bắt nguồn từ một quan niệm nghề nghiệp sâu sắc. Với nhà báo Dương Thị Xuân Quý, người làm báo chân chính phải có mặt ở những nơi gian khổ nhất - nơi có những con người tiên phong, những dũng sĩ diệt Mỹ, những tấm gương quả cảm và sẵn sàng hy sinh. Chỉ khi dấn thân đến tận cùng như vậy, người làm báo mới có thể viết nên những trang báo trung thực, lay động lòng người và mang đậm hơi thở của cuộc chiến.

Nhà báo Dương Thị Xuân Quý đã dấn thân vào vùng chiến sự Duy Xuyên, tiếp cận với đồng bào du kích và thâm nhập sâu vào các khu vực do địch kiểm soát. Trong thời gian hoạt động tại đây, chị từng nhiều lần phải xuống hầm bí mật để tránh sự vây ráp gắt gao của quân địch.

Nhà báo Phạm Việt Long kể lại: "Chị Quý hy sinh khi đang cố thoát khỏi một trận càn lớn của địch ở vùng Xuyên Tân. Hôm đó, chị vượt qua một cái giếng thì bị phục kích và ngã xuống ngay tại đó". Chị anh dũng hy sinh vào ngày 8/3/1969, khi mới 28 tuổi.

Nhà báo Phạm Việt Long đã nhấn mạnh, ngọn lửa yêu nghề mãnh liệt trong con người Dương Thị Xuân Quý. Ông khẳng định: "Chị là một tấm gương lớn về nghị lực phi thường. Một người phụ nữ mảnh mai như vậy nhưng đã vượt qua muôn vàn gian khổ mà ngay cả nam giới cũng phải chùn bước".

Ông xúc động nói thêm: "Chị dám xông pha vào những nơi nguy hiểm nhất để làm báo - với tinh thần đến tận điểm nóng, nơi khốc liệt nhất, bởi chính tại đó mới nảy sinh những tấm gương anh hùng thực sự, những câu chuyện lay động về tinh thần bảo vệ Tổ quốc - để chị viết nên những trang báo sống động và chân thực".

Chính từ tinh thần dấn thân không mệt mỏi ấy, nhà báo Dương Thị Xuân Quý không chỉ được biết đến như một nhà báo chiến trường quả cảm, mà còn là một nhà văn tiêu biểu - người đã truyền cảm hứng mạnh mẽ cho nhiều thế hệ làm báo. 

Ông Long chia sẻ: "Đấy là một người làm báo, đồng thời là một nhà văn tiêu biểu, khiến mọi người - trong đó có tôi - cảm thấy mình cần tiếp tục cống hiến cho đến tận bây giờ, chứ không chỉ là khi còn trẻ. Hồi đó, chị đã truyền cảm hứng cho chúng tôi sáng tạo và đến tận hôm nay, khi tôi đã ngoài 80 tuổi, chị vẫn là hình mẫu một nhà báo mà tôi phải học theo". Ông khẳng định với tất cả sự kính trọng: "Và chị đã hy sinh cả đời mình cho nghề báo, cho dân tộc!".

Tinh thần dấn thân làm báo của nhà báo Dương Thị Xuân Quý là một giá trị bất diệt - không chỉ để lại dấu ấn sâu đậm với các thế hệ đi trước, mà đến nay, lớp trẻ vẫn có thể học hỏi được rất nhiều từ bà. 

Nhà báo Phạm Việt Long bày tỏ: "Tôi rất tin tưởng vào thế hệ trẻ của chúng ta, trong một xã hội tốt đẹp và nhiều điều kiện thuận lợi. Tôi tin rằng các nhà báo trẻ sẽ tiếp nối và phát huy truyền thống vẻ vang của báo chí cách mạng Việt Nam. Và tôi cũng mong rằng các bạn sẽ luôn ghi nhớ, học tập và vận dụng những tấm gương sáng của các thế hệ đi trước vào cuộc sống và nghề nghiệp của mình".

| Thực hiện: Trường Hùng