Những phụ nữ chung tay giữ hồn lễ hội bên dòng Tló

Những người giữ nhịp lễ hội

Khi hàng trăm người dân bắt đầu đổ xuống dòng Tló ở xã Toàn Thắng, tỉnh Phú Thọ, để quăng chài, kéo lưới bắt cá trong tiếng reo hò vang kín cả thung lũng thì trên bờ suối, những phụ nữ Mường vẫn tất bật với phần việc của mình.

Người chỉnh lại mâm lễ, người bày cơm lam, cá suối nướng lên mẹt tre, người sửa lại váy áo cho đội cồng chiêng trước giờ biểu diễn. Tiếng chiêng ngân lên giữa núi rừng hòa cùng tiếng nước chảy, tiếng người gọi nhau í ới tạo nên không khí rất riêng của ngày hội đánh cá suối truyền thống.

Trong gian hàng ẩm thực dựng bên lối vào lễ hội, chị Bùi Thị Thiên thoăn thoắt xếp lại từng món ăn truyền thống của người Mường. Ngoài mâm cơm truyền thống người Mường đãi khách phải có cơm đồ, nhà gác, nước mát, lợn thui… chị còn thêm rau rừng, cá suối nướng thơm lừng – những món ăn gắn với đời sống người dân vùng núi từ bao đời nay.

Chị bảo, với người Mường, mâm cơm đãi khách không chỉ để ăn mà còn là cách thể hiện sự hiếu khách của bản làng. Vì thế, năm nào đến ngày hội, chị em trong xóm cũng tự giác tập trung từ sớm để chuẩn bị.

"Năm nay lễ hội đông vui hơn hẳn. Khách đến nhiều nên ai cũng phấn khởi", chị Thiên cười nói rồi lại quay sang giới thiệu món ăn cho một nhóm du khách từ Hà Nội.

Cách đó không xa, tiếng cồng chiêng bắt đầu vang lên từ đội văn nghệ của các xóm trong xã. Giữa cái nắng đầu hè, chị Bùi Thị Hằng vẫn ôm chiếc chiêng đi bộ hơn chục cây số xuống hội từ sáng sớm.

Được xóm cử tham gia đội cồng chiêng phục vụ lễ hội, chị nói mình thấy vui vì còn có thể góp một phần nhỏ cho ngày hội của quê hương.

"Dù trời nắng nhưng ai cũng thích vì lễ hội đông vui, người dân với du khách đều cổ vũ nhiệt tình", chị Hằng chia sẻ.

Ở Toàn Thắng, nhiều người nói vui rằng nếu đàn ông là người giữ phần hội dưới suối thì phụ nữ lại là người giữ nhịp cho cả lễ hội trên bờ.

Phụ nữ trẻ tích cực tham gia bảo tồn nghi lễ truyền thống

Giữa dòng người đông kín bên dòng suối Tló, chị Bùi Thị Hòa, Bí thư Chi đoàn xóm Sống, xã Toàn Thắng nổi bật trong bộ trang phục Mường khi cùng nhóm thanh niên tập văn nghệ cho lễ hội.

Hòa thuộc thế hệ genZ, lớn lên trong giai đoạn nhiều thanh niên trong bản đi làm xa, ít còn gắn bó với các lễ hội truyền thống như trước. Chính cô cũng thừa nhận, lớp trẻ bây giờ dành nhiều thời gian cho công việc, mưu sinh nên không phải ai cũng còn hiểu sâu về văn hóa Mường hay những phong tục của bản làng.

"Có những bạn trẻ ít tham gia lễ hội vì bận làm ăn. Nhưng riêng em thì mỗi lần được chọn tham gia lại thấy rất vui và tự hào", chị Hòa nói.

Cô gái trẻ kể rằng, trước đây chưa từng được học bài bản về hát Mường hay văn nghệ truyền thống. Chỉ khi xã tổ chức lễ hội, có đội văn nghệ, có người hướng dẫn thì nhóm thanh niên mới bắt đầu tập luyện trở lại.

"Em sinh ra ở đây nên sau này vẫn muốn tìm hiểu sâu hơn về lễ hội, về văn hóa của dân tộc mình", chị Hòa nói khi nhắc tới những buổi tập văn nghệ kéo dài tới tối muộn.

Cũng như chị Hòa, chị Bùi Thị Quý ở xóm Tân Lập, xã Toàn Thắng, nhiều lần vượt hơn 20km đường núi để tham gia các lớp tập huấn bảo tồn lễ hội truyền thống do địa phương tổ chức.

Qua những buổi học ấy, chị hiểu rằng việc giữ lễ hội không chỉ là giữ ngày vui, mà còn là giữ cả những nghi thức cúng tế, lời mo Mường, cách đánh bắt cá truyền thống và ý thức bảo vệ dòng suối của người dân địa phương.

"Người trẻ như chúng tôi phải tham gia thì lễ hội mới còn được lâu dài", chị Quý nói.

Giữ lễ hội để giữ bản làng

Theo ông Nguyễn Vũ Hùng, Chủ tịch UBND xã Toàn Thắng, lễ hội đánh cá suối không chỉ là hoạt động văn hóa cộng đồng mà còn là không gian để thế hệ trẻ được sống trong văn hóa Mường với cồng chiêng, hát đối, quăng chài, chèo bè và các nghi lễ dân gian.

Những năm gần đây, địa phương tổ chức nhiều lớp tập huấn nhằm truyền dạy nghi thức lễ hội, kỹ thuật đánh bắt truyền thống, lời mo Mường… để tránh nguy cơ mai một hoặc sân khấu hóa quá mức.

Trong hành trình ấy, phụ nữ và các cấp Hội phụ nữ địa phương đang trở thành lực lượng giữ vai trò đặc biệt quan trọng.

Không chỉ tham gia đội cồng chiêng, chuẩn bị lễ vật hay quảng bá ẩm thực dân tộc Mường, nhiều phụ nữ còn trực tiếp vận động con cháu tham gia lễ hội, giữ gìn trang phục truyền thống và lan tỏa ý thức bảo vệ môi trường quanh dòng suối Tló.

Chia sẻ với phóng viên, bà Bùi Minh Tuyến, Chủ tịch Hội LHPN xã Toàn Thắng cho biết, trong những năm gần đây, chị em phụ nữ địa phương không chỉ tham gia chuẩn bị lễ hội mà còn trở thành lực lượng góp phần giữ gìn không gian văn hóa Mường quanh dòng Tló.

Từ việc mặc trang phục truyền thống, tham gia đội chiêng Mường, chuẩn bị mâm cơm đãi khách đến vận động con cháu giữ gìn phong tục, nhiều phụ nữ trong xã đang lặng lẽ trao truyền văn hóa dân tộc bằng những việc rất đời thường.

"Có những chị em tự dạy con cháu mặc váy Mường, học đánh chiêng, học hát dân ca. Chúng tôi mong người trẻ dù đi làm xa vẫn nhớ về văn hóa quê hương", bà Tuyến chia sẻ.

Theo bà Tuyến, khi lễ hội ngày càng thu hút du khách, phụ nữ địa phương cũng bắt đầu tham gia nhiều hơn vào các hoạt động du lịch cộng đồng như nấu ăn, giới thiệu ẩm thực truyền thống, bán nông sản, làm homestay hay quảng bá hình ảnh bản Mường tới du khách gần xa.

"Điều quan trọng nhất vẫn là giữ được nét văn hóa nguyên bản của người Mường. Nếu mất đi cái hồn quê thì lễ hội cũng sẽ mất dần sức hút", bà Tuyến nói.

Chiều muộn, khi những chiếc bè tre bắt đầu dạt vào bờ sau một ngày hội đông vui, tiếng cồng chiêng vẫn còn vang vọng bên dòng Tló. Giữa núi rừng Toàn Thắng, những phụ nữ Mường vẫn lặng lẽ giữ lấy phần hồn của lễ hội – từ căn bếp, nếp váy áo cho tới những thanh âm truyền thống ngân lên giữa ngày hội bản Mường.