Siết chặt "tiền kiểm", "hậu kiểm" về an toàn thực phẩm

Hoàn thiện mô hình quản lý một đầu mối

Thách thức lớn hiện nay đang nằm ở mô hình tổ chức quản lý Nhà nước về an toàn thực phẩm (ATTP). Luật An toàn thực phẩm năm 2010 đã phân công trách nhiệm cho 3 bộ: Bộ Y tế, Bộ Nông nghiệp và Phát triển nông thôn, Bộ Công Thương cùng tham gia quản lý theo chuỗi sản xuất, lưu thông và kinh doanh. Tuy nhiên, trên thực tế, mô hình phân cấp, phân quyền giữa trung ương và địa phương vẫn thiếu thống nhất, chồng chéo và chưa được chuẩn hóa.

Ở nhiều địa phương, công tác quản lý ATTP chủ yếu mang tính kiêm nhiệm, thiếu cán bộ chuyên trách, đặc biệt ở cấp huyện và cấp xã. Điều này khiến việc giám sát, phát hiện và xử lý vi phạm gặp nhiều hạn chế, trong khi thị trường thực phẩm ngày càng phát triển nhanh, đa dạng về loại hình và phương thức kinh doanh.

Một số mô hình thí điểm thời gian qua đã cho thấy hiệu quả tích cực. TPHCM là địa phương đi đầu với việc thành lập Ban Quản lý ATTP trực thuộc UBND thành phố và từ ngày 1/1/2024 chính thức đưa Sở An toàn thực phẩm TPHCM vào hoạt động. Mô hình một đầu mối quản lý giúp thống nhất chỉ đạo, rút ngắn quy trình xử lý, nâng cao hiệu quả kiểm soát ATTP trên toàn địa bàn.

Đà Nẵng và Bắc Ninh cũng triển khai mô hình Ban Quản lý ATTP cấp tỉnh, trong đó Bắc Ninh mạnh dạn giao quyền xử phạt trực tiếp cho đội quản lý ATTP cấp huyện (thời điểm trước sáp nhập) đối với các vi phạm nhỏ, đồng thời đẩy mạnh truyền thông, giáo dục về ATTP. Những kết quả bước đầu cho thấy ưu thế rõ rệt về tổ chức bộ máy tinh gọn, chuyên nghiệp và khả năng phản ứng nhanh trước các sự cố ATTP.

Tuy nhiên, trên phạm vi cả nước, đa số địa phương vẫn duy trì mô hình cũ với Chi cục ATTP trực thuộc Sở Y tế làm đầu mối, trong khi 2 ngành Công Thương và Nông nghiệp tiếp tục quản lý theo lĩnh vực riêng. Sự phân tán này dẫn tới khó khăn trong quản lý các sản phẩm "giao thoa", doanh nghiệp lúng túng trong xác định cơ quan giải quyết thủ tục hành chính, còn cơ quan quản lý thì gặp vướng mắc trong phối hợp.

Siết chặt "tiền kiểm" và "hậu kiểm"

Theo định hướng của Bộ Y tế, các sản phẩm thực phẩm nguy cơ cao sẽ được quản lý theo chuỗi khép kín, từ điều kiện sản xuất, đăng ký lưu hành, lưu thông trên thị trường cho tới quảng cáo và phân phối. Trọng tâm của chính sách là kết hợp hài hòa giữa "tiền kiểm" và "hậu kiểm", bảo đảm không để lọt những sản phẩm kém chất lượng, không an toàn ra thị trường.

Một trong những điểm mới quan trọng là yêu cầu bắt buộc các cơ sở sản xuất thực phẩm nguy cơ cao (không bao gồm thực phẩm bảo vệ sức khỏe) phải áp dụng các hệ thống quản lý chất lượng tiên tiến theo chuẩn quốc tế như HACCP, ISO 22000, IFS, BRC, FSSC 22000… Đây là những mô hình đã được các quốc gia phát triển áp dụng rộng rãi nhằm kiểm soát nguy cơ mất an toàn ngay từ khâu nguyên liệu, chế biến đến thành phẩm.

Đối với nhóm thực phẩm bảo vệ sức khỏe, chính sách tiếp tục duy trì yêu cầu nghiêm ngặt về Giấy chứng nhận cơ sở đủ điều kiện an toàn thực phẩm đạt yêu cầu thực hành sản xuất tốt (GMP). Điều này nhằm bảo đảm các sản phẩm có tác động trực tiếp tới sức khỏe người tiêu dùng được kiểm soát chặt chẽ về kỹ thuật, quy trình và nhân lực.

Song song với điều kiện sản xuất, quy trình đăng ký lưu hành sản phẩm cũng được siết chặt hơn. Trước khi đưa ra thị trường, các sản phẩm thực phẩm nguy cơ cao phải đăng ký lưu hành, quy định rõ thời hạn hiệu lực của giấy đăng ký và chịu sự giám sát trong toàn bộ quá trình lưu thông. Đối với sản phẩm nhập khẩu, ngoài thủ tục đăng ký, cơ quan chức năng sẽ tăng cường kiểm tra nhà nước, hạn chế tối đa nguy cơ hàng kém chất lượng, không phù hợp tiêu chuẩn thâm nhập thị trường trong nước.

Ở khâu hậu kiểm, trọng tâm được đặt vào việc kiểm tra hồ sơ công bố sản phẩm, giấy phép kinh doanh, điều kiện bảo quản, chất lượng và an toàn trong quá trình lưu thông. Đặc biệt, các sản phẩm có nguy cơ bị lạm dụng, sử dụng sai mục đích hoặc hướng tới nhóm đối tượng dễ tổn thương sẽ được đưa vào diện giám sát chặt chẽ.

Một nội dung đáng chú ý khác là tăng cường quản lý hoạt động quảng cáo thực phẩm trên sàn thương mại điện tử và nền tảng mạng xã hội. Theo đó, các thông tin về hồ sơ công bố sản phẩm, nội dung quảng cáo đã được cơ quan có thẩm quyền xác nhận phải được công khai. Người nổi tiếng, người có ảnh hưởng khi tham gia quảng cáo bắt buộc công bố rõ ràng mối quan hệ tài trợ, qua đó hạn chế tình trạng quảng cáo sai sự thật, thổi phồng công dụng, gây hiểu lầm cho người tiêu dùng.