Tìm lại vị trí cho văn học thiếu nhi trong thời mạng xã hội lên ngôi

Vừa qua, tại Trường Đại học Sư phạm TPHCM, chương trình giao lưu "Người viết trẻ và những câu chuyện đi cùng trang sách" diễn ra với sự tham dự của đông đảo học sinh, sinh viên, bạn đọc yêu văn chương.

Diễn giả tham dự sự kiện gồm nhà văn, nhà báo Trần Gia Bảo - Phó Tổng biên tập Báo Tuổi Trẻ, phụ trách khối ấn phẩm Khăn Quàng Đỏ, Mực Tím, Rùa Vàng; nhà văn Trần Minh Hợp - tác giả từng được ghi nhận tại Giải thưởng Văn học cho Người nhập cư và Lao động di trú tại Đài Loan và nhà văn Giai Du, tác giả đoạt Giải Nhất Giải thưởng Văn học Kim Đồng lần thứ nhất với truyện dài Nên làm gì khi trời nổi gió.

Tại chương trình, các diễn giả đã chia sẻ về hành trình đến với sáng tác cho thiếu nhi và bạn đọc trẻ; những thử thách khi viết cho một thế hệ độc giả đang lớn lên giữa mạng xã hội, video ngắn và vô vàn lựa chọn giải trí; cũng như vai trò của việc đọc, viết, trải nghiệm và kiên trì sáng tạo đối với người trẻ muốn bước vào con đường văn chương.

Từ những chia sẻ cá nhân, một bức tranh rộng hơn về văn học thiếu nhi trong thời đại số cũng dần hiện ra...

Viết cho trẻ em không hề dễ

Nhà văn Trần Gia Bảo, Trần Minh Hợp và Giai Du đến với văn học bằng những con đường khác nhau nhưng họ đều đồng tình rằng viết cho trẻ nhỏ khó hơn viết cho người lớn. Bởi nó không đơn giản là "viết cho dễ hiểu". Đó là hành trình trở về với sự trong trẻo, đối diện với những câu hỏi căn bản nhất của con người. Và trên hành trình ấy, người viết cũng đang tìm lại sự thơ ngây của chính mình.

Trong rất nhiều năm sáng tác, nhà văn Gia Bảo nhận ra để viết sách cho thiếu nhi người viết cần có sự chân thành, tinh tế và trái tim yêu thương trẻ nhỏ. "Thực ra, trẻ em là những độc giả "khó tính". Để đồng điệu, bên cạnh kỹ thuật sáng tác, người viết cần phải biết "hoá thân" để nói lên tiếng nói, suy nghĩ của các em", chị nói. 

Nhà văn Trần Minh Hợp lại nhìn hành trình viết từ góc độ trải nghiệm. Anh bắt đầu viết từ khi còn là học sinh, xem viết văn như một thú vui và sau đó trở thành công việc nghiêm túc. "Khi tiếp xúc với những người viết trẻ, tôi luôn mong các bạn hãy trải nghiệm thật nhiều, sống hết mình và lưu giữ lại ký ức ấy cho từng con chữ mình viết ra. Một tác phẩm chỉ thực sự hay khi bắt nguồn từ sự xúc động chân thật. Đừng viết theo xu hướng, hãy viết từ những gì mình nhìn thấy và cảm nhận", anh chia sẻ.

Còn Giai Du, cây bút sinh năm 2001, nhấn mạnh khi viết cho thiếu nhi, anh sẽ tránh áp đặt tư duy trưởng thành lên nhân vật. "Ví dụ, khi viết về vấn đề ly hôn, một đứa bé có thể không hiểu nên nhiệm vụ của nhà văn là cần diễn đạt lại. Trong thể loại này, tôi sợ nhất là bị sa đà vào tính giáo điều và nặng nề đạo lý", Giai Du nói.

Văn học thiếu nhi suy giảm, người viết trẻ tạo chỗ đứng thế nào?

Tại toạ đàm, có không ít ý kiến trăn trở về việc viết cho thiếu nhi thế nào khi cách thức đọc, tiếp nhận thông tin của trẻ nhỏ có sự thay đổi. 

Bạn Như Thơ, sinh viên năm 2 Trường Đại học Sư phạm TPHCM chia sẻ khi bạn còn nhỏ, mạng xã hội chưa phát triển, thú vui giải trí quen thuộc của bạn là đọc những tờ báo giấy, cuốn truyện tranh đến khi chúng ngả vàng. Còn ở hiện tại em gái mới 8 tuổi của bạn thì thường chỉ nghe, xem review về những trích đoạn ngắn về sách trên TikTok, Facebook. 

Rõ ràng, cách thức đọc của trẻ em đang thay đổi và ảnh hưởng đáng kể đến việc phát hành, sáng tác các đầu sách thiếu nhi. Và thực tế đã có số liệu chứng minh. Giám đốc Đường sách TPHCM Lê Hoàng cho biết năm 2025, doanh thu sách thiếu nhi tại Đường sách đạt 6,93 tỉ đồng, giảm 13,2% so với năm trước. Số lượng sách bán ra cũng giảm 12%, chỉ còn 131.962 bản. Đây là năm thứ ba liên tiếp mảng sách thiếu nhi suy giảm. Đáng chú ý, ở một số đơn vị, gian hàng tại Đường sách giảm mạnh khoảng 50%.

Bên cạnh sự cạnh tranh từ các nền tảng số, theo ông Lê Hoàng, nguyên nhân còn đến từ chính các đơn vị xuất bản, phát hành sách. "Nhiều đơn vị chưa đầu tư đúng mức cho sách thiếu nhi, danh mục còn hạn chế, thiếu cập nhật, chưa tạo được sức hút với gia đình và trẻ em", ông nói.

Từ câu chuyện của các nhà văn và số liệu thị trường, có thể thấy sáng tác văn học thiếu nhi không chỉ đối mặt với khó khăn từ khi sáng tạo chất liệu, mà còn từ môi trường tiếp nhận. 

Từng là trưởng bút nhóm Vòm Me Xanh (Báo Mực Tím) với những sáng tác đã định danh từ tuổi học trò, nhà văn Gia Bảo nhấn mạnh vai trò của cộng đồng sáng tác trẻ. Theo chị, các cộng đồng, câu lạc bộ viết lách cho tuổi học trò - dù xây dựng theo cách thức truyền thống hay trên nền tảng số - vẫn rất cần thiết để người viết trẻ không cảm thấy đơn độc trên con đường sáng tác. 

Còn nhà văn Trần Minh Hợp cho rằng để có đội ngũ sáng tác trẻ kế cận thì họ cần thời gian trau dồi, không nên đặt nặng áp lực giải thưởng lên vai những người trẻ có đam mê viết lách nhưng chưa có nhiều cơ hội toả sáng.